विश्व अर्थतन्त्रको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन हुँदै गएको वर्तमान अवस्थामा एसिया–प्रशान्त क्षेत्र विश्व राजनीतिक तथा आर्थिक प्रतिस्पर्धाको प्रमुख केन्द्रका रूपमा स्थापित हुँदैछ। चीनको तीव्र आर्थिक विकास, अमेरिकाको विश्वव्यापी प्रभाव, प्रविधिमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा देखिएका चुनौती र क्षेत्रीय आर्थिक एकीकरणका प्रयासले यस क्षेत्रको रणनीतिक महत्व अझ बढाएका छन्। यही परिवेशमा चीनको सेनझेनमा नोभेम्बर १८–१९, २०२६ मा आयोजित एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग (APEC) शिखर सम्मेलनलाई केवल एउटा अन्तर्राष्ट्रिय बैठकका रूपमा मात्र नभई क्षेत्रीय आर्थिक भविष्यको दिशा निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण मञ्चका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
‘Building an Asia-Pacific Community to Prosper Together’ अर्थात् ‘सँगै समृद्ध बन्ने एसिया–प्रशान्त समुदायको निर्माण’ भन्ने मूल नाराले सम्मेलनको उद्देश्य स्पष्ट पारेको छ। आर्थिक सहकार्य, व्यापार विस्तार, प्रविधिमा पहुँच, लगानी प्रवर्द्धन र साझा समृद्धिलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढाइएको यस अवधारणाले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रको भविष्यलाई परस्पर निर्भरता र सहकार्यसँग जोडेको छ।
एपीईसी : क्षेत्रीय सहकार्यदेखि विश्व अर्थतन्त्रको प्रभावशाली मञ्चसम्म
एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग (Asia-Pacific Economic Cooperation–APEC) सन् १९८९ मा स्थापना भएको बहुपक्षीय आर्थिक मञ्च हो। यसको मुख्य उद्देश्य सदस्य अर्थतन्त्रहरूबीच व्यापार तथा लगानीको सहजता, आर्थिक सहकार्य, क्षेत्रीय एकीकरण र दिगो विकासलाई प्रोत्साहन गर्नु हो।
२१ सदस्य अर्थतन्त्र आबद्ध एपीईसीले विश्वको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र जनसंख्याको ठूलो हिस्सा प्रतिनिधित्व गर्दछ। त्यसैले यस मञ्चमा हुने सहमति तथा आर्थिक प्रतिबद्धताले एसिया–प्रशान्त क्षेत्र मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्रमा समेत प्रभाव पार्ने क्षमता राख्छन्।
एपीईसीको विशेषता के हो भने यसले सदस्यहरूबीच राजनीतिक तथा वैचारिक समानतालाई अनिवार्य सर्त बनाउँदैन। फरक राजनीतिक व्यवस्था, आर्थिक क्षमता र राष्ट्रिय स्वार्थ भएका अर्थतन्त्रहरूलाई साझा आर्थिक हितका आधारमा सहकार्य गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यही कारण चीन, अमेरिका, रूस, जापान, दक्षिण कोरिया, अष्ट्रेलिया, क्यानडा तथा दक्षिणपूर्वी एसियाली अर्थतन्त्रहरूको सहभागिताले यसलाई विशेष महत्व दिएको छ।
सेनझेन सम्मेलन र चीनको रणनीतिक भूमिका
चीनको सेनझेनमा आयोजित सन् २०२६ को सम्मेलनलाई चीनको आर्थिक तथा कूटनीतिक भूमिकाको सन्दर्भमा पनि विश्लेषण गर्न आवश्यक छ। सेनझेन चीनको आर्थिक रूपान्तरण, प्रविधि विकास, औद्योगिक आधुनिकीकरण र नवप्रवर्तनको महत्वपूर्ण प्रतीक मानिन्छ।
कुनै समय सानो माछा मार्ने बस्तीका रूपमा रहेको सेनझेन चीनको विशेष आर्थिक क्षेत्रको अवधारणासँगै विश्वस्तरीय प्रविधि तथा औद्योगिक केन्द्रका रूपमा विकसित भएको हो। त्यसैले यही सहरमा एपीईसी सम्मेलन आयोजना हुनु आफैँमा आर्थिक खुलापन, औद्योगिकीकरण र प्रविधिमा आधारित विकासको सन्देशसँग जोडिएको देखिन्छ।
चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको नेतृत्वमा प्रस्तुत गरिएको सहकार्यको अवधारणाले चीनले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा आर्थिक साझेदारी र संस्थागत सहकार्यलाई थप विस्तार गर्न चाहेको संकेत गर्दछ। यद्यपि यसलाई केवल चीनको प्रभाव विस्तारका रूपमा मात्र नभई क्षेत्रीय आर्थिक अवसर र साझा हितको दृष्टिकोणबाट पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ।
सेनझेन आउटलुक : आर्थिक सहकार्यका पाँच प्रमुख आधार
सम्मेलनले सहमतिका आधारमा सन् २०२६ को एपीईसी नेताहरूको घोषणा अर्थात् ‘Shenzhen Outlook’ स्वीकार गरेको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ। यसका अतिरिक्त व्यापार, क्षेत्रीय सम्पर्क र नवप्रवर्तनसम्बन्धी तीनवटा परिणाम दस्तावेजलाई पनि महत्व दिइएको छ। यसको मूल भावना पाँचवटा प्रमुख क्षेत्रमा केन्द्रित देखिन्छ।
१. व्यापार तथा लगानीको नयाँ सम्भावना
विश्व व्यापारमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा, संरक्षणवादी नीति र आपूर्ति शृङ्खलामा देखिएका चुनौतीका बीच खुला तथा सहज व्यापार प्रणालीको आवश्यकता झन् बढेको छ। एपीईसीले सदस्य अर्थतन्त्रहरूबीच व्यापार अवरोध कम गर्ने, लगानी प्रवर्द्धन गर्ने, बजार पहुँच सहज बनाउने र आर्थिक साझेदारी विस्तार गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिएको छ।
एसिया–प्रशान्त स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (FTAAP) को अवधारणालाई अघि बढाउने प्रयासले यस क्षेत्रको दीर्घकालीन आर्थिक एकीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
२. क्षेत्रीय सम्पर्क र पूर्वाधार विकास
आर्थिक विकासका लागि उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउने यातायात, सञ्चार, बन्दरगाह, हवाई सेवा तथा अन्य पूर्वाधारको विकास पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
यसैले क्षेत्रीय सम्पर्क विस्तारलाई एपीईसीको महत्वपूर्ण प्राथमिकताका रूपमा लिइएको छ। सडक, रेलमार्ग, समुद्री व्यापारिक मार्ग, हवाई यातायात तथा डिजिटल पूर्वाधारको विकासले सदस्य अर्थतन्त्रहरूबीच व्यापारिक लागत घटाउन र आर्थिक अवसर बढाउन सक्छ।
३. कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल अर्थतन्त्र
एक्काइसौँ शताब्दीको अर्थतन्त्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स, डिजिटल प्रविधि र डेटा सबैभन्दा महत्वपूर्ण आर्थिक शक्तिका रूपमा विकसित भइरहेका छन्।
एआईको प्रयोगले उद्योग, कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, वित्तीय सेवा र सार्वजनिक प्रशासनमा व्यापक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। तर प्रविधिमा पहुँचको असमानता, डेटा सुरक्षा र डिजिटल विभाजन पनि चुनौतीका रूपमा छन्।
एपीईसीको डिजिटल सहकार्यले सदस्य अर्थतन्त्रहरूलाई नयाँ प्रविधिमा पहुँच विस्तार गर्ने, डिजिटल व्यापारलाई सहज बनाउने र साना तथा मझौला उद्यमलाई आधुनिक अर्थतन्त्रसँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।
४. ऊर्जा तथा खाद्य सुरक्षासहित हरित अर्थतन्त्र
जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा संकट र खाद्य आपूर्तिमा देखिने अनिश्चितताले विश्व अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेका छन्। यस अवस्थामा स्वच्छ ऊर्जा, नवीकरणीय स्रोत, कृषि आधुनिकीकरण र दिगो उत्पादन प्रणालीको विकास अपरिहार्य बनेको छ।
एपीईसीको ऊर्जा तथा खाद्य सुरक्षासम्बन्धी सहकार्यले क्षेत्रीय अर्थतन्त्रहरूलाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर र उत्थानशील बनाउने सम्भावना बोकेको छ।
५. भ्रष्टाचार नियन्त्रण र संस्थागत सुशासन
आर्थिक विकासका लागि लगानी, पारदर्शिता र संस्थागत विश्वास आवश्यक हुन्छ। भ्रष्टाचारले सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग मात्र गर्दैन, यसले निजी लगानी, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र विकासको गतिलाई समेत कमजोर बनाउँछ।
त्यसैले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, अवैध सम्पत्ति फिर्ता, सीमापार अपराध नियन्त्रण र संस्थागत सहकार्यलाई प्राथमिकतामा राख्नु महत्वपूर्ण पक्ष हो।
चीनको २० मिलियन अमेरिकी डलर सहयोग : आर्थिक प्रतिबद्धता कि क्षेत्रीय नेतृत्वको संकेत ?
सेनझेन सम्मेलनको सन्दर्भमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले एपीईसीको व्यावहारिक सहकार्यका लागि २० मिलियन अमेरिकी डलर उपलब्ध गराउने घोषणा गरेको विषय विशेष महत्वको छ।
यसका अतिरिक्त सेनझेनमा ‘Asia-Pacific Community Studies Centre’ स्थापना गर्ने तथा डिजिटल प्रविधि, सीमापार डेटा प्रवाह, स्वच्छ ऊर्जा र साना तथा मझौला उद्योगका क्षेत्रमा सहकार्यका संस्थागत संरचना निर्माण गर्ने घोषणा गरिएको छ।
यो आर्थिक सहयोग रकमको आकारभन्दा पनि त्यसले सिर्जना गर्न सक्ने संस्थागत तथा दीर्घकालीन प्रभावका दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन सक्छ। क्षेत्रीय अध्ययन, अनुसन्धान, नीतिगत संवाद र प्रविधिगत सहकार्यका लागि संस्थागत संरचना निर्माण भएमा सदस्य अर्थतन्त्रहरूबीच सहकार्यको आधार थप बलियो बन्न सक्छ।
चीनले यस्तो पहलमार्फत आफूलाई केवल ठूलो उत्पादन तथा निर्यात गर्ने अर्थतन्त्रका रूपमा मात्र नभई क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यको संस्थागत संरचना निर्माणमा योगदान गर्ने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
तर यस्तो नेतृत्वको वास्तविक मूल्यांकन घोषणाबाट होइन, त्यसको पारदर्शिता, कार्यान्वयन र सबै सदस्य अर्थतन्त्रले प्राप्त गर्ने लाभबाट हुनुपर्छ।
अमेरिका, चीन र रूसको सहभागिता : प्रतिस्पर्धाबीच सहकार्यको सम्भावना
एपीईसीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसमा विश्वका प्रमुख शक्तिहरूको सहभागिता हो। चीन र अमेरिकाबीच व्यापार, प्रविधि, सुरक्षा र विश्वव्यापी प्रभावका विषयमा प्रतिस्पर्धा रहँदै आएको छ। रूसको सहभागिताले पनि यस मञ्चलाई थप भू–राजनीतिक महत्व दिएको छ।
यस्तो अवस्थामा एउटै आर्थिक मञ्चमा प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूको सहभागिता हुनु आफैँमा महत्वपूर्ण छ। यसले आर्थिक सहकार्यका विषयलाई राजनीतिक मतभिन्नताभन्दा अलग राख्न सकिने सम्भावना देखाउँछ।
विश्व अर्थतन्त्रको स्थायित्वका लागि ठूला शक्तिहरूबीच संवाद र सहकार्य आवश्यक हुन्छ। व्यापार युद्ध, प्रविधिगत प्रतिबन्ध र आर्थिक विभाजनले अन्ततः विकासशील अर्थतन्त्रहरूलाई समेत प्रभावित गर्छन्। त्यसैले एपीईसीजस्ता मञ्चले संवादका अवसर कायम राख्नु आवश्यक छ।
नेपालका लागि एपीईसीको सन्देश र सम्भावित अवसर
नेपाल एपीईसीको सदस्य अर्थतन्त्र होइन। तथापि एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा विकसित हुने आर्थिक नीतिहरू र सहकार्यका प्राथमिकताबाट नेपाल अलग रहन सक्दैन। नेपालको भौगोलिक अवस्थिति, चीन र भारतसँगको आर्थिक सम्बन्ध, जलविद्युत् सम्भावना, पर्यटन, कृषि, जडीबुटी, डिजिटल सेवा र युवा जनशक्तिलाई ध्यानमा राख्दा एपीईसीले अघि सारेका प्राथमिकताबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्न सक्छ।
पहिलो, क्षेत्रीय कनेक्टिभिटी र पूर्वाधार विकासमा नेपालले आफ्नो रणनीतिक अवस्थिति उपयोग गर्न सक्नुपर्छ। दोस्रो, जलविद्युत् र स्वच्छ ऊर्जालाई क्षेत्रीय बजारसँग जोड्ने दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ। तेस्रो, डिजिटल अर्थतन्त्र र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सेवाको विकास गर्न शिक्षा, सीप र प्रविधिमा लगानी बढाउनुपर्छ।
त्यसैगरी कृषि उत्पादनलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोडेर खाद्य सुरक्षा र निर्यातको सम्भावना विस्तार गर्न सकिन्छ। साना तथा मझौला उद्योगलाई क्षेत्रीय मूल्य शृङ्खलामा समावेश गर्न सके नेपालको आर्थिक विकासमा नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छ।
नेपालले एपीईसीको सदस्यता नभए पनि यसका सदस्य अर्थतन्त्रहरूसँग द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्न सक्ने अवसरहरू पहिचान गर्नु आवश्यक छ।
निष्कर्ष : घोषणाभन्दा कार्यान्वयन महत्वपूर्ण
सेनझेन एपीईसी–२०२६ लाई एसिया–प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक भविष्यबारे नयाँ बहस र सहकार्यको आधार तयार गर्ने सम्मेलनका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। व्यापार, लगानी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, ऊर्जा सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा र हरित विकासलाई एउटै साझा आर्थिक अवधारणामा जोड्ने प्रयास यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
तर विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएका प्रतिस्पर्धा, भू–राजनीतिक तनाव, आर्थिक असमानता र प्रविधिमा पहुँचको विभाजनलाई सम्बोधन नगरी साझा समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सहज छैन।
चीनले प्रस्तुत गरेको आर्थिक सहयोग र संस्थागत सहकार्यको प्रस्ताव, अमेरिकासहितका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूको सहभागिता तथा सदस्यहरूबीचको साझा प्रतिबद्धताले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छन्। तर त्यसका लागि सबै सदस्य अर्थतन्त्रको समान सहभागिता, पारदर्शिता, पारस्परिक सम्मान र प्रतिबद्धताको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः सेनझेन सम्मेलनको महत्व कति वटा दस्तावेज पारित भए वा कति रकम सहयोग घोषणा गरियो भन्नेमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। यसले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रका जनताको जीवनस्तरमा कस्तो परिवर्तन ल्याउँछ, आर्थिक अवसर कति विस्तार गर्छ र विकासशील अर्थतन्त्रलाई कति लाभ पुर्याउँछ भन्ने आधारमा यसको वास्तविक सफलता मापन हुनेछ। सेनझेनबाट उठेको साझा समृद्धिको सन्देशको वास्तविक परीक्षा अब कार्यान्वयनमा हुनेछ।
APEC का २१ सदस्यहरू यस प्रकार छन्:
- अष्ट्रेलिया (Australia)
- ब्रुनाई (Brunei Darussalam)
- क्यानडा (Canada)
- चिली (Chile)
- चीन (People’s Republic of China)
- हङकङ, चीन (Hong Kong, China)
- इन्डानेसिया (Indonesia)
- जापान (Japan)
- दक्षिण कोरिया (Republic of Korea)
- मलेसिया (Malaysia)
- मेक्सिको (Mexico)
- न्युजिल्यान्ड (New Zealand)
- पपुवा न्युगिनी (Papua New Guinea)
- पेरु (Peru)
- फिलिपिन्स (The Philippines)
- रुस (Russia)
- सिंगापुर (Singapore)
- ताइवान (Chinese Taipei)
- थाइल्यान्ड (Thailand)
- संयुक्त राज्य अमेरिका (The United States)
- भियतनाम (Viet Nam)













प्रतिक्रिया दिनुहोस्