काठमाडौं, असोज १७ । चाडपर्व हरेक नेपालीको घर आँगनमा आइपुगेको छ । बजारमा भीड छ, पसलहरूमा सामान सजिएका छन्। किनमेलको चहलपहल बढेको छ। तर, सामान किन्न बजार छिरेको उपभोक्ताको अनुहारमा उत्साहभन्दा बढी चिन्ताको रेखा देखिन थालेको छ। कारण एउटै छ–बजारभाउ।

पसलको एउटा कुनाबाट अर्को कुनासम्म पुग्दा मूल्यको अंक फेरिएको महसुस हुन्छ । हिजो एक किलो किनेको सामान आज उही पैसाले पुग्दैन। चाडपर्वमा पाहुना थपिन्छन्, भान्सामा परिकार थपिन्छन्, किनमेलको सूची लम्बिन्छ। तर आम्दानीको सूची भने त्यहीँ हुन्छ। त्यसैले अहिले धेरै परिवारका लागि चाडपर्वको तयारी भनेको नयाँ लुगा र मिठाइको सूची बनाउनुमात्र होइन, घरको बजेट कसरी जोगाउने भन्ने हिसाब मिलाउनु पनि हो।

बजारको पछिल्लो मूल्य सूचीले उपभोक्ताको यही चिन्तालाई ब्यवहारमा उतारेको छ । नेपाल खुद्रा व्यापार सङ्घको २०८३ वैशाख र असोजको खुद्रा बिक्री मूल्य तुलना गर्दा पछिल्लो ६ महिनामा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य उल्लेख्य रूपमा बढेको देखिन्छ ।

एउटा मसलाको मूल्यमा ३६ प्रतिशतको हाराहारी वृद्धि

सबैभन्दा ठूलो झट्का धनियाँ पाउडरमा परेको छ । वैशाखमा प्रतिकिलो ३५० रुपैयाँ पर्ने धनियाँ पाउडर असोजमा ४७५ रुपैयाँ पुगेको छ। अर्थात्, ६ महिनामै १२५ रुपैयाँ बढेको छ । प्रतिशतमा हेर्दा वृद्धि ३५.७१ प्रतिशत हो।

धनियाँ गेडाको मूल्य पनि कहाँ रोकिएको छ र ? प्रतिकिलो ३ सय रुपैयाँबाट बढेर ३९० पुगेको छ। चना दाल १५० बाट १८० रुपैयाँ पुगेको छ । स्टिम जिरा मसिनो चामल ९५ बाट १०५ र बासमती चामल १८० बाट १९० रुपैयाँ पुगेको छ।
बजारको कथा यतिमै टुंगिँदैन। काँचो बदाम ४० रुपैयाँले महँगिएर २९० पुगेको छ । काँचो तोरीको तेल प्रतिलिटर ३७५ बाट बढेर ४ सय रुपैयाँ पुगेको छ।

यी रकमहरू कागजमा हेर्दा कतै १० रुपैयाँ, कतै २५ रुपैयाँ, कतै ४० रुपैयाँ मात्रै हुन्। तर, भान्साको हिसाबमा यिनै ‘थोरै–थोरै’ रकम जोडिँदै जाँदा महिनाको बजेटमा ठूलो प्वाल पर्छ।

ठूलो बन्दै गएको भार

महँगीको सबैभन्दा ठूलो समस्या यही हो—यसले एकैपटक ठूलो रकम माग्दैन। यसले दिनहुँ थोरै–थोरै रकम तान्छ। चामलमा केही रुपैयाँ, दालमा केही रुपैयाँ, तेलमा केही रुपैयाँ र मसलामा केही रुपैयाँ। तर महिनाको अन्त्यमा हिसाब गर्दा त्यही थोरै–थोरै रकम ठूलो बोझ बनिसकेको हुन्छ।

नेपाल खुद्रा व्यापार सङ्घको तथ्यांकअनुसार पछिल्लो ६ महिनामा धनियाँ पाउडर ३५.७१ प्रतिशतले महँगिएको छ। धनियाँ गेडा ३० प्रतिशत, सेतो भटमास २१.४३ प्रतिशत र चना दाल २० प्रतिशतले बढेको छ। काँचो बदामको मूल्य १६ प्रतिशत, सानो चनाको करिब १५.५ प्रतिशत, डाल्डा घिउको ११.५४ प्रतिशत, जिरा मसिनो चामलको १०.५३ प्रतिशत र मासको दालको मूल्य १० प्रतिशतले बढेको छ।

चामल, तेल, चिनी तथा विभिन्न गेडागुडीको मूल्यसमेत वैशाखको तुलनामा असोजमा २ देखि ७ प्रतिशतसम्म बढेको सङ्घको मूल्य सूचीले देखाउँछ। प्रतिशतमा व्यक्त गरिएका यी अंकहरू सामान्य लाग्न सक्छन्। तर निश्चित आम्दानीमा घर चलाउने परिवारका लागि हरेक बढेको रुपैयाँको अर्थ अर्को कुनै खर्च घटाउनु हो।

तथ्यांकमा बजारको अवस्था

दाल महँगियो भने तरकारीमा कटौती हुन सक्छ। तेल महँगियो भने अर्को सामानको मात्रा घट्न सक्छ। चामल महँगियो भने मासिक बजेटको अर्को शीर्षक प्रभावित हुन सक्छ। महँगीको असर बजारमा सामान किन्दा मात्रै देखिँदैन, यसले घरभित्रको प्राथमिकता नै फेरिदिन्छ।

सरकार भन्छ–मूल्य घट्यो, बजार भन्छ–बढ्यो

यही समयमा सरकार भने बजारमा मूल्य घटेको दाबी गरिरहेको छ। विभागीय मन्त्री दिपककुमार साहले संसदीय समितिमै बजारमा १० प्रतिशतले मूल्य घटेको दाबी गर्नुभएको छ । तर, सोही अवधिको नेपाल खुद्रा व्यापार सङ्घको मूल्य सूचीमा भने अधिकांश अत्यावश्यक वस्तुको मूल्य बढेको देखिन्छ। यहीँबाट अर्को प्रश्न जन्मिन्छ-सरकारले देखेको बजार र उपभोक्ताले भोगेको बजार एउटै हो कि फरक ?

सरकारी दाबीलाई तथ्यांकको कसीमा हेर्ने हो भने उपलब्ध खुद्रा मूल्य सूचीले फरक तस्वीर देखाउँछ। धनियाँ पाउडर, धनियाँ गेडा, चना दाल, बदाम, तेल, चामल र घिउलगायतका वस्तुको मूल्य वैशाखको तुलनामा असोजमा बढेको छ। यसकारण बहस केवल ‘महँगी बढ्यो कि घट्यो?’ भन्नेमा सीमित छैन। बहस त अझ गहिरो छ-सरकारी तथ्यांकले देखाउने बजार र उपभोक्ताले आफ्नो खल्तीबाट अनुभव गर्ने बजारबीचको दूरी कति छ ?

चाडपर्वको खुसी र खर्चको डर

चाडपर्व नेपाली जीवनको रङ हो। घर फर्किने बहाना हो। आफन्त भेट्ने अवसर हो। भान्सामा नयाँ परिकार पाक्ने समय हो। बालबालिकाका लागि नयाँ कपडाको खुसी हो। तर यही खुसीको मौसममा बजारभाउ बढेपछि चाडपर्वको अर्को अनुहार पनि देखिन थाल्छ-खर्चको डर।

एउटा परिवारले चाडपर्वमा कति खर्च गर्ने भनेर योजना बनाउँछ। तर बजार पुग्दा योजना फेरिन्छ। सूची छोटिन्छ। परिकार घट्छन्। आवश्यक र अनावश्यक वस्तुबीच नयाँ रेखा कोरिन्छ। जसको आम्दानी सीमित छ, उसका लागि यो झन् कठिन हिसाब हो। चाडपर्व सबैका लागि समान खुसी बोकेर आउँदैन। कसैका लागि नयाँ लुगा र मिठाइको मौसम हुन्छ, कसैका लागि बढेको मूल्यसँग बजेट मिलाउने परीक्षा।

मूल्यको अंकमा लुकेको उपभोक्ताको कथा

बजारमा मूल्य बढ्नु केवल एउटा अंक बढ्नु होइन। त्यो आमाको भान्सामा एउटा परिकार कम हुनु हो। बाबुको खल्तीबाट थप केही सय रुपैयाँ निस्कनु हो। बच्चाले मागेको सामान अर्को महिनाका लागि सारिनु हो। महिनाको अन्तिम साता पुग्दा ‘अझै कति दिन चलाउनुपर्छ?’ भनेर हिसाब गर्नुपर्ने अवस्था हो।

त्यसैले धनियाँ पाउडर ३५० बाट ४७५ रुपैयाँ पुग्नु केवल १२५ रुपैयाँको वृद्धि होइन। चना दाल १५० बाट १८० पुग्नु केवल ३० रुपैयाँको अन्तर होइन। यी अंकहरूभित्र परिवारको बजेट, भान्साको स्वाद र उपभोक्ताको बाध्यता जोडिएको हुन्छ।
चाडपर्वको मुखमा बजार झन् तात्दै गएको छ। किनमेल बढ्दै छ। माग बढ्दै छ। तर उपभोक्ताको क्षमता भने त्यही गतिमा बढेको छैन।

सरकारले बजार नियन्त्रण, आपूर्ति व्यवस्थापन र उपभोक्तालाई राहत दिने दाबी गरिरहँदा बजारको मूल्य सूचीले अर्को कथा सुनाइरहेको छ। र, यही दुई कथाको बीचमा उभिएको छ आम उपभोक्ता।

एकातिर चाडपर्वको खुसी छ, अर्कोतिर बढ्दो मूल्यको चिन्ता। घरमा चाडपर्व भित्रिँदै छ, तर बजारभाउले उपभोक्ताको ढोका ढकढक्याइरहेको छ। अब प्रश्न केवल यति होइन–चाडपर्व कसरी मनाउने ? प्रश्न त यो पनि हो–बढ्दो बजारभाउसँगै चाडपर्वको खुसी कति महँगो हुँदै जाने हो ? तर यी सवै प्रश्नले बालेन सरकारलाई छुनै सकेको छैन । सरकार रोम जलिरहँदा बाँसुरी बजाइरहेको निरोकै हालतमा देखिएको छ ।