काठमाडौं, ७ असोज । विकसित भइरहेको असाधारण रूपमा शक्तिशाली ‘सुपर एल निनो’का कारण आगामी छ महिनामा विश्वभर चार लाख ५१ हजारभन्दा बढी मानिसको अतिरिक्त गर्मीजन्य कारणले मृत्यु हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।

क्लाइमेट इम्प्याक्ट ल्याबका अनुसन्धानकर्ताले गरेको प्रक्षेपणअनुसार सन् २०२६ सेप्टेम्बरदेखि २०२७ फेब्रुअरीसम्म एल निनोका कारण बढ्ने तापक्रमले चार लाख ५१ हजारभन्दा बढी अतिरिक्त मृत्यु हुन सक्नेछ ।

यो संख्या जलवायु परिवर्तनका कारण यसअघि नै बढेको तापक्रमबाट हुने मृत्युभन्दा अतिरिक्त हो । एल निनोको प्रभाव इन्डोनेसिया, भारत र नाइजेरियादेखि अमेरिकासम्म देखिन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् ।

गर्मीका कारण हुने मृत्युसँगै एल निनोका कारण खडेरी, डढेलो र बाढीबाट थप मानवीय क्षति हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । आगामी छ महिनामा नाइजेरिया, इन्डोनेसिया, सुडान, भारत र ब्राजिल बढी प्रभावित हुन सक्ने जनाइएको छ ।

अमेरिका पनि बढी प्रभावित हुने २० देशभित्र पर्ने र त्यहाँ करिब तीन हजार पाँच सय अतिरिक्त गर्मीजन्य मृत्यु हुन सक्ने अनुमान छ । अफ्रिकाको साहेल क्षेत्र र दक्षिणपूर्वी एसिया पनि उच्च जोखिममा रहेका छन् ।

अनुसन्धानकर्ताले २४ हजार ३७८ क्षेत्रमा महिनैपिच्छेको तापक्रम र अतिरिक्त मृत्युदरबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरी आगामी महिनामा एल निनोका कारण बढ्न सक्ने तापक्रमको प्रक्षेपणसँग तुलना गरेका हुन् । अध्ययनका लागि सन् १९९६ देखि २०२५ सम्मको औसत मासिक गर्मीजन्य मृत्युलाई आधार बनाइएको थियो ।

अनुसन्धानको अनुमानअनुसार गर्मीका कारण हुने अतिरिक्त मृत्युको संख्या सन् २०२७ को जुन वा जुलाईसम्म उच्च रहन सक्नेछ । यद्यपि हाल उपलब्ध तापक्रम प्रक्षेपण भने फेब्रुअरीसम्म मात्र रहेको जनाइएको छ ।

वैज्ञानिकहरूले तत्काल पूर्वतयारी गर्न सके धेरै मानिसको ज्यान जोगाउन सकिने बताएका छन् । त्यसका लागि गर्मीको पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउने, अत्यधिक गर्मीबाट जोगाउन ‘कुलिङ सेन्टर’ स्थापना गर्ने, स्वास्थ्य संस्थामा थप जनशक्ति परिचालन गर्ने तथा बाहिरी क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकलाई सुरक्षा प्रदान गर्ने उपाय सुझाइएको छ ।

क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्क्लीकी अनुसन्धानकर्ता तम्मा कार्लटनले आपत्कालीन तयारीमार्फत यस वर्ष धेरै मानिसको ज्यान जोगाउन सकिने बताएकी छन् । भविष्यमा अहिलेको चरम तापक्रम नै सामान्य बन्न सक्ने भएकाले दीर्घकालीन अनुकूलनका उपाय तत्काल विकास गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

किन भनियो ‘सुपर एल निनो’?

एल निनो प्रशान्त महासागरमा नियमित रूपमा दोहोरिने प्राकृतिक जलवायु प्रणाली एल निनो–सदर्न असिलेसनको तातो चरण हो । यस क्रममा भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी भागको समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा असामान्य रूपमा बढ्छ । यसले हावा, वर्षा र वायुमण्डलीय परिसञ्चरणमा असर पार्दै विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा मौसम परिवर्तन गराउन सक्छ ।

‘सुपर एल निनो’ छुट्टै वैज्ञानिक श्रेणी भने होइन । सामान्यतया अत्यन्त शक्तिशाली एल निनोलाई सञ्चारमाध्यम तथा केही वैज्ञानिक छलफलमा ‘सुपर एल निनो’ भन्ने गरिएको छ । यसपटकको एल निनोले विगतमा रेकर्ड भएका एल निनो घटनाको उच्च तापक्रमसमेत पार गरेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।

यस घटनाको चरम अवस्था सन् २०२६ नोभेम्बरदेखि २०२७ जनवरीबीच पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।

जलवायु परिवर्तनले जोखिम बढाउँदै

एल निनो प्राकृतिक घटना भए पनि अहिले पृथ्वीको तापक्रम पहिले नै बढेको अवस्थामा यो विकसित भइरहेको छ । त्यसैले विगतका समान घटनाभन्दा यसको प्रभाव बढी गम्भीर हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।

इम्पेरियल कलेज लन्डनकी जलवायु वैज्ञानिक फ्रिडेरिके ओट्टोका अनुसार कार्बनजन्य इन्धनको निरन्तर प्रयोगका कारण पृथ्वीको तापक्रम बढिरहेकाले एल निनोको प्रभाव थप गर्मीमाथि थपिनेछ । यसले गर्मी, खाद्य असुरक्षा र पानीको संकट सामना गर्न समुदायलाई थप कठिन हुने उनको भनाइ छ ।

एल निनोले खाद्य उत्पादनमा समेत असर पार्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । विश्व खाद्य कार्यक्रमका अनुसार यसका कारण करिब पाँच करोड मानिस तीव्र खाद्य अभावको जोखिममा पर्न सक्नेछन् ।

यसरी अहिलेको शक्तिशाली एल निनो तापक्रम वृद्धिसँगै स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, पानी तथा विपद् व्यवस्थापनसँग जोडिएको विश्वव्यापी जोखिमका रूपमा देखिएको छ ।