आजको पुस्ताका लागि ‘उमेरअनुसार एउटै समाधान’ भन्दा ‘उमेर अनुकूल तर व्यक्ति केन्द्रित’ दृष्टिकोण आवश्यक छ। मनोविज्ञान र विज्ञानले हामीलाई विकासमा जैविक परिपक्वता, सिकाइ, सम्बन्ध, वातावरण र अनुभव सबैको भूमिका हुन्छ भन्ने कुरा बुझाउँछन्। नवप्रवर्तनको साँचो अर्थ नयाँ प्रविधि मात्र होइन, मानिसको विकासात्मक आवश्यकता बुझेर थप मानवीय, समावेशी र प्रमाणमा आधारित वातावरण तयार पार्नु हो।

डा. रक्षा थापा

जीवन एउटा जीवन्त पुस्तक जस्तै हो, जहाँ प्रत्येक दिन एउटा नयाँ पाना पल्टिन्छ। यस पुस्तकका केही पानाहरूमा खुसी र सफलताका रङ्गीन अक्षरहरू कोरिएका हुन्छन् भने केही पानाहरूमा आँसु, संघर्ष र निराशाका लामा कथाहरू हुन्छन्।जीवनका यी परिवर्तनशील पानाहरूका मुख्य आयामहरूलाई समय र उमेरको परिवर्तन,परिस्थिति र उतारचढाव,सम्बन्धहरूको फेरबदल, र अनुभव र सिकाईलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्नु नै वास्तविक जिउनु हो।

परिवर्तन प्रकृतिको नियम हो र जीवन एउटै ढाँचामा अगाडि बढ्ने यात्रा होइन, उमेर बढ्दै जाँदा मानिसका आवश्यकता, क्षमता, सम्बन्ध, पहिचान, जोखिम र सम्भावनाका पाना पनि परिवर्तन हुँदै जान्छन्। विकासात्मक मनोविज्ञानले विकासलाई केवल शारीरिक वृद्धि मात्र होइन, संज्ञानात्मक, भावनात्मक, सामाजिक र नैतिक परिवर्तनको निरन्तर प्रक्रिया ठान्छ।

आजको पुस्तामा डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल, बदलिँदो पारिवारिक संरचना, जलवायु चिन्ता, प्रतिस्पर्धा र नयाँ कामका स्वरूपले यी विकासात्मक चरणका मागलाई अझ जटिल तुल्याएका छन्। त्यसैले एउटै उमेरका सबै व्यक्तिले एउटै कुरा चाहन्छन् भन्ने धारणा भन्दा विकासात्मक आवश्यकता र व्यक्तिगत विविधतालाई बुझ्नु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।विशेष गरी  आधुनिक मनोविज्ञान अनुसार मानव जीवनका चरणहरूलाई यसरी विभाजन गर्न सकिन्छ।

१. शैशव अवस्था- ०–२ वर्ष ( सुरक्षित सम्बन्धको पहिलो पाना) : यस चरणमा मस्तिष्क द्रुत गतिमा विकसित हुन्छ र बच्चाले संसारलाई मुख्यतः सम्बन्ध, स्पर्श, आवाज, अनुहार र प्रतिक्रियाका माध्यमबाट बुझ्न सुरु गर्छ। सुरक्षित र संवेदनशील हेरचाह, नियमितता, पोषण, निद्रा, खेल र प्रतिक्रिया यस उमेरका आधारभूत आवश्यकता हुन्। चुनौतीका रूपमा अत्यधिक स्क्रिन, असंगत हेरचाह, तनावपूर्ण पारिवारिक वातावरण र अभिभावकको निरन्तर व्यस्तता देखिन सक्छ।

शक्ति भनेको सिक्ने तीव्र क्षमता र सम्बन्ध निर्माणको प्रारम्भिक आधार हो। आजको नवप्रवर्तनले डिजिटल उपकरणभन्दा पनि अभिभावक शिशु अन्तरक्रियालाई प्राथमिकता दिने ‘मानव–प्रथम’ प्रविधि खोज्नुपर्छ। “पहिलो विकास पाठ शब्दबाट होइन, सम्बन्धबाट सुरु हुन्छ।”जोन बाउल्बी (संलग्नता सिद्धान्त) अनुसार “बच्चाका लागि सुरक्षित आधार नै संसार अन्वेषण गर्ने साहसको स्रोत हो।”

२. प्रारम्भिक बाल्यावस्था : ३–५ वर्ष ( ‘म आफैं गर्छु’ भन्ने खोज) : यो उमेरमा भाषा, कल्पना, खेल, आत्मनिर्भरता र भावनात्मक अभिव्यक्ति विस्तार हुन्छ। बच्चाले ‘किन?’ धेरै प्रश्न गर्नु उसको जिज्ञासा र संज्ञानात्मक विकासको लक्षण हो। चुनौतीमा सीमाना बुझ्न असजिलो हुनु, भावनात्मक विस्फोट, सामाजिक तुलना र डिजिटल सामग्रीको बढी प्रयोग समावेश हुन सक्छ।

शक्ति भनेको जिज्ञासा, कल्पनाशीलता र खेलबाट सिक्न सक्ने क्षमता हो। आजको शिक्षा प्रणालीले मात्र सही उत्तर खोज्नुको सट्टा प्रश्न सोध्ने, कथा रच्ने, निर्माण गर्ने र सहकार्य गर्ने मौका दिनुपर्छ।“बालबालिकाको जिज्ञासा रोक्नु भनेको उनीहरूको सिकाइको ढोका साँघुरो पार्नु हो।”जिन पियाजे अनुसार “खेल नै बालबालिकाको साँचो काम हो।”

३.विद्यालय उमेर: ६–११ वर्ष (क्षमता, मित्रता र आत्मविश्वासको चरण): यो चरणमा पढाइ, समस्या समाधान, नियम बुझ्ने, सहकार्य र मित्रता महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। बच्चाले ‘म के गर्न सक्छु?’ भन्ने प्रश्नको जवाफ अनुभवबाट बनाउन थाल्छ। शैक्षिक असफलता, बुलिङ, पारिवारिक तुलना, अत्यधिक परीक्षा दबाब र सामाजिक सञ्जालको सुरुवाती प्रभाव चुनौती बन्न सक्छन्। शक्ति भनेको अभ्यासबाट सीप बढाउने क्षमता, सहकार्य र सिकाइमा लचिलोपन हो।

नवप्रवर्तनमा परियोजना-आधारित सिकाइ, खेलमार्फत शिक्षा, डिजिटल साक्षरता र सामाजिक, भावनात्मक सिकाइ उपयोगी हुन सक्छ। “प्रशंसा केवल परिणामको मात्र होइन, प्रयास, रणनीति र सुधारको पनि हुनुपर्छ।”एरिक एरिक्सन अनुसार“’म सक्षम छु’ भन्ने भावनाको निर्माण नै यस उमेरको केन्द्रीय विकासात्मक कार्य हो।”

४. किशोरावस्था :१२–१७ वर्ष ( पहिचान, स्वतन्त्रता र भावनाको तीव्र चरण): किशोरावस्थामा शारीरिक रूपान्तरणसँगै पहिचान,साथीहरूको स्वीकृति, स्वतन्त्रता, भविष्य तथा मूल्यबारे जिज्ञासा बढ्दै जान्छ। मस्तिष्कको कार्यकारी नियन्त्रण प्रणाली अझै विकसित हुँदै जाने हुनाले भावना, जोखिम र सामाजिक पुरस्कारबीचको अन्तरसम्बन्ध जटिल बन्न सक्छ। यसमा साइबर बुलिङ, शरीर प्रतिको असन्तुष्टि, सामाजिक तुलना, परीक्षाको दबाब, पारिवारिक द्वन्द्व र मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको कलंक जस्ता चुनौती पर्न सक्छन्।

शक्ति भन्नाले नयाँ सिकाइ, सामाजिक परिवर्तनमा सहभागिता, सिर्जनशीलता र आफ्नै आवाज निर्माण गर्ने सामर्थ्य बुझिन्छ। आवश्यकता अन्तर्गत सुरक्षित संवाद, मानसिक स्वास्थ्य साक्षरता, डिजिटल सीमाना, करियर अन्वेषण र निर्णयमा सहभागी बनाउने अभ्यास समावेश हुन्छन्।“किशोरलाई केवल नियन्त्रण गर्न खोज्दा दूरी बढ्न सक्छ; सुन्ने ठाउँ दिँदा जिम्मेवारी बढ्न सक्छ।” एरिक एरिक्सन अनुसार “पहिचानको खोज नै किशोरावस्थाको केन्द्रीय मनोसामाजिक कार्य हो।”

५. युवा अवस्था :१८–२९ वर्ष ( सम्भावना र दिशाको पाना): युवावस्थामा शिक्षा, रोजगारी, प्रेम, मित्रता, आर्थिक स्वतन्त्रता, पहिचान र भविष्य निर्माणसँग जोडिएका निर्णयहरू एकैचोटि आउन सक्छन्। आजको पुस्ताले अवसरका साथै ‘सबै कुरा छिटो हासिल गर्नुपर्छ’ भन्ने सामाजिक दबाब पनि भोग्न सक्छ। अस्थिर रोजगारी, डिजिटल तुलना, सम्बन्धको अनिश्चितता र भविष्य प्रतिको चिन्ता यसका चुनौती हुन्। शक्ति भन्नाले सिकाइमा लचकता, प्रविधिसँग अनुकूलन, सिर्जनशीलता र नयाँ करियर निर्माण गर्ने क्षमता बुझिन्छ।

आवश्यकताअन्तर्गत करियर परामर्श, वित्तीय साक्षरता, सम्बन्ध सीप, मानसिक स्वास्थ्य सेवा र जीवनभर सिक्ने अवसरहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। “युवालाई केवल करियरको उत्तर होइन, अनिश्चिततामा निर्णय गर्न सक्ने सीप आवश्यक हुन्छ।” एरिक एरिक्सन अनुसार “आत्मीयता निर्माण गर्न सक्नु नै युवावस्थाको आधारभूत विकासात्मक कार्य हो।”

६. प्रारम्भिक प्रौढावस्था : ३०–४४ वर्ष (जिम्मेवारी र पुनर्सन्तुलनको पाना): यस अवस्थामा परिवार, करियर, आर्थिक दायित्व, अभिभावकत्व र व्यक्तिगत परिचय बीच सन्तुलन कायम गर्ने आवश्यकता बढ्दै जान्छ। उपलब्धि हासिल भए पनि ‘अब के गर्ने?’ भन्ने प्रश्न मनमा उठ्न सक्छ। कामको चाप, हेरचाहको दोहोरो जिम्मेवारी, समयको अभाव र बर्नआउट चुनौतीका रूपमा देखा पर्न सक्छन्।

शक्ति भन्नाले अनुभव, सामाजिक सीप, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र दीर्घकालीन योजना बुझिन्छ। नवप्रवर्तनले लचिलो काम, डिजिटल स्वास्थ्य सेवा, निरन्तर सीप विकास तथा परिवारमैत्री कार्यसंस्कृति निर्माण गर्न सक्छ।“परिपक्वता भनेको सबै कुरा सम्हाल्नु मात्र होइन; कुन कुरालाई प्राथमिकता दिने भन्ने जान्नु हो।”एरिक एरिक्सन अनुसार “अर्को पुस्तालाई केही दिन सक्नु नै यस उमेरको अर्थपूर्ण उपलब्धि हो।”

७.मध्य प्रौढावस्था: ४५–५९ वर्ष (पुनर्मूल्याङ्कन र योगदानको पाना): यस उमेरका मानिसले आफ्नो करियर, सम्बन्ध, स्वास्थ्य, उपलब्धि र भविष्यलाई पुनः मूल्याङ्कन गर्न सक्छन्। कतिपयमा नयाँ अर्थ र योगदानको खोज बढ्छ; कतिपयमा भूमिका परिवर्तन, सन्तानको स्वतन्त्रता वा रोजगारीसम्बन्धी परिवर्तनले खालीपनको अनुभूति गराउन सक्छ। शक्ति भन्नाले अनुभव, विवेक, नेतृत्व र अरूलाई मार्गदर्शन गर्ने क्षमता बुझिन्छ।

आजको पुस्ताका लागि ‘दोस्रो करियर’, मेन्टरिङ, डिजिटल पुनःसीपिकरण र अन्तरपुस्ता सहकार्य उपयोगी आवश्यकताहरू हुन्।“अनुभवको मूल्य उमेरमा मात्र निर्भर हुँदैन, त्यसलाई अर्को पुस्तासँग कसरी बाँडिन्छ भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ।”कार्ल युङ अनुसार “जीवनको दोस्रो अर्धचरण बाह्य उपलब्धिबाट भित्री अर्थतर्फ मोडिन्छ।”

८. उत्तर प्रौढावस्था :६०–७४ वर्ष (अर्थ, सम्बन्ध र सक्रियताको पाना): यस अवस्थामा अवकाश, सामाजिक भूमिकामा आउने परिवर्तन, स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित अनुकूलन, परिवारसँगको सम्बन्ध तथा जीवनको अर्थ मुख्य विषय बन्न सक्छन्। चुनौतीका रूपमा सामाजिक अलगाव, डिजिटल दूरी, आर्थिक निर्भरता र भूमिकाको अभाव देखिन सक्छ। तर ज्ञान, अनुभव, भावनात्मक परिपक्वता र समुदायमा योगदान पुर्‍याउने क्षमता भने महत्त्वपूर्ण शक्ति हुन्।

प्रविधि मैत्री ज्येष्ठ नागरिक कार्यक्रम, अन्तरपुस्ता सिकाइ, सक्रिय वृद्धावस्था र समुदायमा आधारित गतिविधिले सहभागिता बढाउन सक्नेछन्।“अवकाश भन्नु कामबाट अलग हुनु हो; जीवनबाट होइन।”एरिक एरिक्सन अनुसार “आफ्नो जीवनलाई समग्र रूपमा स्वीकार गर्न सक्नु नै यो उमेरको आन्तरिक शान्तिको आधार हो।”

९. वृद्धावस्था :७५ वर्षपछि (स्मृति, सम्बन्ध र विरासतको पाना): लामो आयुमा शारीरिक क्षमता, संवेदी क्षमता र सामाजिक भूमिकामा परिवर्तन हुन सक्छ। त्यस कारण सम्मान, स्वायत्तता, सुरक्षित वातावरण, सामाजिक सम्बन्ध, अर्थपूर्ण गतिविधि र आवश्यक हेरचाह महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। चुनौतीलाई मात्र ‘बुढ्यौलीको समस्या’ भनी हेर्नु पर्याप्त हुँदैन; व्यक्तिको जीवनभरको अनुभव र वर्तमान वातावरणलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

डिजिटल स्वास्थ्य, सहायक प्रविधि, घरमै आधारित सेवा र परिवार–समुदायको सहकार्यले जीवनको गुणस्तरमा टेवा पुर्‍याउन सक्छ।“ज्येष्ठ नागरिकलाई केवल हेरचाह चाहिने व्यक्ति होइन, ज्ञान र इतिहास बोकेको सक्रिय मानवका रूपमा हेर्नुपर्छ।” भिक्टर फ्रांकल अनुसार “अर्थको खोज मानव जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि कायम रहन्छ।”

तसर्थ उमेर बदलिन्छ, तर विकासको सम्भावना भने रहिरहन्छ। विकासात्मक उमेरका चरणहरू कठोर बाकस होइनन्, यी मानव विकासका निरन्तर र लचिला प्रक्रियाहरू हुन्। व्यक्तिको संस्कृति, परिवार, शिक्षा, सामाजिक,आर्थिक अवस्था, स्वास्थ्य, अवसर र व्यक्तिगत अनुभवले विकासको बाटो फरक बनाउँछन्। व्यक्तिगत भिन्नता, चरणहरू बीचको ओभरल्यापिङ, निरन्तरता  र वातावरणीय प्रभाव, हुर्काइ, पोषणले  उनीहरूको विकासको गतिलाई अघि वा पछि सार्न सक्छ।

त्यसैले आजको पुस्ताका लागि ‘उमेरअनुसार एउटै समाधान’ भन्दा ‘उमेर अनुकूल तर व्यक्ति केन्द्रित’ दृष्टिकोण आवश्यक छ। मनोविज्ञान र विज्ञानले हामीलाई विकासमा जैविक परिपक्वता, सिकाइ, सम्बन्ध, वातावरण र अनुभव सबैको भूमिका हुन्छ भन्ने कुरा बुझाउँछन्। नवप्रवर्तनको साँचो अर्थ नयाँ प्रविधि मात्र होइन, मानिसको विकासात्मक आवश्यकता बुझेर थप मानवीय, समावेशी र प्रमाणमा आधारित वातावरण तयार पार्नु हो।

“उमेर बढ्दै जाँदा जीवनका पाना फेरिन्छन्; तैपनि हरेक पानामा सिक्ने, अनुकूल हुने, सम्बन्ध जोड्ने र नयाँ अर्थ रच्ने सम्भावना कायम रहन्छ।” उमेरका सीमा सामान्य विकासात्मक मार्ग निर्देशनका लागि हुन, हरेक व्यक्तिको विकास एउटै गतिमा हुँदैन। यो विविधतालाई आत्मसाथ गर्दै एक-अर्काको सम्मान गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। हाम्रा फरक विचार, संस्कृति, र पृष्ठभूमि नै समाजका वास्तविक गहना हुन्।

जब हामी यो विविधतालाई स्विकार्छौँ, तब मात्र एउटा सुन्दर र शान्त समाजको निर्माण हुन सक्छ। सुन्दर र शान्त समाजको निर्माणमा विविधताको भूमिका नै वास्तवमा सबै उमेर समूहका मानिसहरूलाई एक अर्काप्रति बुझाउने कडी हो। समाज तब मात्र सुन्दर र शान्त हुन्छ, जब त्यहाँ बस्ने हरेक उमेरका व्यक्तिहरूले एकअर्काको अस्तित्व, भावना र विचारको विविधतालाई सम्मान गर्न सिक्छन्।

(लेखक थापा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक हुनुहुन्छ–सं)