एजेन्सी, २५ असोज । गुरजित सिंह हत्याको आरोपमा जेलमा छन् । उनी ६० वर्षका छन् र उनी पञ्जाबको तरनतारन जिल्लाको गोइन्दवाल जेलमा बन्द छन् । तरनतारन जिल्ला पाकिस्तानको सीमासँग जोडिएको छ।

हालै पञ्जाबका कैदीहरूलाई यस्तो सुविधा दिइएको थियो, जसको निकै चर्चा भएको छ । यो सुविधा लिने पहिलो कैदी गुरजित सिंहले भने, ‘जेल भनेको जेल हो। जुनसुकै कारागारमा कैदीलाई एक्लो महसुस हुन्छ । डिप्रेसनमा हुन्छन् । तर पछिल्ला दिनमा जब मेरी श्रीमती जेलमा मलाई भेट्न आइन् र हामीलाई यहाँ केही घण्टा एकान्तमा बिताउन दिइयो। यो मेरो लागि ठूलो राहत थियो।’

गुरदासपुरका निवासी गुरजित यस सुविधाका लागि पञ्जाब सरकारप्रति आभारी छन् । वास्तवमा, पञ्जाब जेल भित्र एकान्तमा श्रीमान् र श्रीमती भेट्न सुविधा प्रदान गर्ने पहिलो राज्य बनेको छ । यो नियमपछि जेलमा रहेका कैदीहरूले श्रीमान् वा श्रीमतीलाई एकान्तमा भेट्न पाउनेछन् । यस घनिष्ट भेटमा उनीहरुले शारीरिक सम्बन्ध पनि बनाउन सक्छन् ।

शारीरिक सम्पर्कलाई अनुमति
गुरजित भन्छन्– जोडीले धेरै गर्नुपर्छ । हामी विवाहित छौं । विवाह प्रेमको पवित्र बन्धन हो । त्यसैले अब सरकारले विवाहित जोडीलाई कारागारमा व्यक्तिगत भेटघाट गर्ने मौका दिँदा हामीले त्यसको सदुपयोग गर्नुपर्छ ।

पञ्जाबमा पहिले कैदीहरूलाई कुनै पनि आगन्तुक वा आगन्तुकसँग शारीरिक सम्पर्क गर्न अनुमति थिएन । उनीहरूलाई फोनमा कुरा गर्न वा टाढैबाट मात्र कुराकानी गर्न पाउँथें । आगन्तुक र कैदीबीचमा सिसाको पर्खाल हुन्थ्यो ।

पञ्जाबका विशेष महानिर्देशक (जेल) हरप्रीत सिद्धूले बीबीसीलाई भने, ‘जेलमा नभएको जीवनसाथीलाई सजाय दिनुको कुनै अर्थ छैन । बन्दीहरुको तनाव नियन्त्रण होस् र उनीहरुको समाजमा फर्कन सुनिश्चित होस् भन्ने हाम्रो चाहना हो । त्यसैले हामीले पञ्जाबको जेलमा कैदीहरूलाई आफ्नो जीवनसाथीलाई एकान्तमा भेट्न दिने निर्णय गर्‍यौं । यो देशमा यस प्रकारको पहिलो पायलट परियोजना हो।’

‘सेप्टेम्बर २० मा, यो सुविधा पहिलो तीन जेलहरूमा सुरु गरिएको थियो । अक्टोबर ३ सम्म, यो सुविधा राज्यको २५ जेल मध्ये १८ मा पुनर्स्थापित गरियो । ,उनले भने, ‘दम्पतीहरुको मिलन वा उनीहरुबीचको यौनसम्पर्क आवश्यक छ । यसलाई धेरै देशहरूका जेलहरूमा अनुमति दिइएको छ। हामीले यो पनि बुझ्यौं कि त्यहाँ धेरै अदालतका आदेशहरू छन् जसले यस्तो कदमलाई समर्थन गर्दछ।’

यो योजना हिट भएको अधिकारीहरुले बताएका छन् । पहिलो सातामै कैदीबन्दीबाट श्रीमती भेट्न अनुमतिका लागि ३ सय ८५ निवेदन परेका छन् । ३७ वर्षीय जोगा सिंह ठगीको आरोपमा जेलमा छन् ।

पत्रकारसँगको कुराकानीमा उनले भने, ‘मैले महिनौंदेखि आफ्नो परिवारलाई भेटेको थिइनँ । यो कुराले मलाई भित्रैबाट सताएको थियो । तर यही योजनाका कारण जेलभित्र श्रीमतीलाई एक्लै भेट्न दिइयो । यसले मलाई ऊर्जाले भरिदियो।’

अन्डरट्रायल कैदी, जो अमृतसरका हुन्, उनले भने कि सुरुमा कारागारका कर्मचारीले दम्पतीलाई कस्तो व्यवहार गर्ने भन्नेमा शंका थियो तर सबै ठीक भयो ।

बैठक कोठा व्यवस्था
हामीले गोइन्दवाल साहिबको जेल भ्रमण गयौं । हरेक कारागारमा जस्तै यहाँ पनि डबल क्लियरेन्स सुरक्षा व्यवस्था छ । अर्थात् मुख्य गेटपछि अर्को गेटबाट जानुपर्छ । भित्र पसेपछि कैदीलाई श्रीमान्–श्रीमती भेट्नका लागि पहिलो तल्लामा कोठा बनाएको देखियो । कोठामा डबल बेड र वाशरूम पनि छ। एउटा टेबल, दुईवटा कुर्सी, एउटा सानो स्टुल, पानीले भरिएको जग र दुई गिलास पनि राखिएको छ ।

कारागारका सुपरिटेन्डेन्ट ललित कोहलीले बीबीसीलाई बताए कि श्रीमान श्रीमती भेट्दा कोठा बाहिरबाट बन्द हुन्छ । दम्पतीलाई दुई घण्टा भित्र बस्न अनुमति दिइएको छ । यस अवधिमा उनीहरूलाई कुनै आवश्यकता महसुस भएमा त्यहाँ घण्टी बजाउन सक्छन् । अन्य जेल सुपरिटेन्डेन्ट जस्तै कोहलीसँग पनि
श्रीमान्–श्रीमतीबीच भेटघाटलाई अनुमति दिने वा अस्वीकार गर्ने अधिकार छ ।

यो भ्रमणको क्रममा दम्पतीहरूलाई कण्डम पनि उपलब्ध गराइन्छ । कोहली भन्छन् कि एक कैदीको राम्रो आचरणको रेकर्ड यस्तो भ्रमणलाई अनुमति दिन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ । हाल यस्तो भेटघाट पति र पत्नीलाई मात्र अनुमति छ ।

नियम अनुसार, यस अवधिमा सबै निकास बिन्दुहरू र झ्यालहरू बन्द गरिन्छन् । तर, यस्ता भेटघाटमा गुण्डा र बढी खतरनाक बन्दीहरूलाई आफ्ना श्रीमान् वा श्रीमान्सँग भेट्न नपाइने अधिकारीहरूले बताएका छन् ।

नियम अनुसार उच्च जोखिममा रहेका कैदी, गुण्डा र आतंककारीले यो सुविधा पाउने छैनन् । बालबालिकामाथि यौन दुर्व्यवहार गर्ने र घरेलु हिंसाको आरोप लागेकाले पनि यो सुविधा पाउने छैनन् ।