सन्तुलित खानपान, सुरक्षित मासु र रोगअनुसारको आहार

नवराज पथिक

दशैँ नेपालीको महान् चाड हो। परिवारका सदस्यबीच भेटघाट, टीका–जमरा, आशीर्वाद, रमाइलो र विशेष परिकारले यो पर्वलाई अझ उल्लासमय बनाउँछन्। दशैँमा खसीको मासु, कुखुरा, माछा, चिउरा, चामलको भात, अचार, सेलरोटी, मिठाई र अन्य परिकार खाने चलन छ। लामो समयपछि परिवारसँग बसेर मनपर्ने खाना खानु सांस्कृतिक र भावनात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण पनि छ।

चाडपर्वका बेला खानाको मात्रा बढ्नु, लगातार बोसोयुक्त र तारेका परिकार खानु, मदिरा सेवन गर्नु, शारीरिक गतिविधि घट्नु र खानाको भण्डारणमा लापरबाही हुनुका कारण स्वास्थ्यमा समस्या पनि देखिन सक्छ। विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मिर्गौला रोग, युरिक एसिड बढ्ने समस्या र पाचनसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) ले स्वस्थ खानपानका लागि पर्याप्तता, सन्तुलन, संयम र विविधतालाई महत्त्व दिएको छ। त्यसैले दशैँमा स्वस्थ रहने उपाय मनपर्ने परिकार टन्न खानु मात्र होइन, बरु के खाने, कति खाने, कसरी पकाउने र कसले कस्तो सावधानी अपनाउने भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक छ । स्वास्थ्य रह्याे भने सबै कुरा रहन्छ । स्वास्थ्य नै रहेन भने केही बाँकी रहँदैन । 

१. दशैँमा के खाने?

सन्तुलित भोजनलाई प्राथमिकता दिऔँ

दशैँको खानामा स्वादसँगै शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व पनि पुग्नुपर्छ। त्यसका लागि एउटै प्रकारको खाना धेरै खानुभन्दा विभिन्न खाद्य समूह मिलाएर खानु उपयुक्त हुन्छ।

अन्न तथा गेडागुडी:  दशैँमा मासु मात्र हाेइन भात, रोटी, मकै, कोदो, फापर, दाल, चना, राजमा र अन्य गेडागुडीलाई खानामा समावेश गर्ने।

हरियो सागसब्जी: हरियाे सागपात सरिसलाई स्वस्थ्य राख्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण खानेकुरा हाे । रायो, पालुङ्गो, मेथी, बन्दा, काउली, सिमी, लौका, फर्सी, गाजर तथा अन्य मौसमी तरकारी खाने ।

फलफूल: स्याउ, सुन्तला, अम्बा, मेवा, हलुवावेद लगायत मौसमी फलफूल खाने।

प्रोटिनयुक्त खानेकुरा: दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा, छालारहित कुखुराको मासु तथा आवश्यकताअनुसार खसी, बाेका, राँगाे, बंगुर लगायत अन्य मासु खाने।

स्वस्थ बोसो: बदाम, ओखर, तिल र अन्य नट्स उचित मात्रामा खाने तथा खाना पकाउँदा असन्तृप्त बोसो भएका वनस्पति तेललाई प्राथमिकता दिने।

डब्लुएचओका अनुसार १० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिले दैनिक कम्तीमा ४०० ग्राम फलफूल र तरकारी खाने लक्ष्य राख्नुपर्छ। यो कुल दैनिक सेवनको लक्ष्य हो, एकैपटक खानुपर्ने मात्रा होइन। उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार आहार फरक हुन सक्छ।

दशैँमा थाली कसरी मिलाउने ?

सामान्यतया थालीको करिब आधा भाग तरकारी र सलाद, एक चौथाइ भाग भात वा रोटी र बाँकी एक चौथाइ भाग प्रोटिनयुक्त खानेकुराका लागि छुट्याउने अभ्यास उपयोगी हुन्छ। मासुसँगै दाल, गेडागुडी र अन्य परिकारको पोषणलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।

यो एउटा सामान्य मार्गदर्शन हो, सबै व्यक्तिका लागि अनिवार्य अनुपात होइन। बालबालिका, गर्भवती, वृद्धवृद्धा, कुपोषण भएका व्यक्ति र विशेष रोगको उपचारमा रहेका व्यक्तिको आवश्यकता फरक हुन सक्छ।

दशैँमा स्वस्थ रहने उपाय मनपर्ने परिकार टन्न खानु मात्र होइन, बरु के खाने, कति खाने, कसरी पकाउने र कसले कस्तो सावधानी अपनाउने भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक छ । स्वास्थ्य रह्याे भने सबै कुरा रहन्छ । स्वास्थ्य नै रहेन भने केही बाँकी रहँदैन । 

पानी पर्याप्त पिऔँ

चाडपर्वमा चिया, कफी, गुलियो पेय पदार्थ र मदिराको सेवन बढ्दा साधारण पानी पिउने बानी छुट्न सक्छ। तिर्खा नलाग्दा पनि नियमित रूपमा पानी पिउने बानी उपयोगी हुन्छ। तर मुटु वा मिर्गौलाको रोगका कारण चिकित्सकले तरल पदार्थ सीमित गर्नुभएको छ भने तोकिएको सीमाभित्रै रहनुपर्छ। चिकित्सककाे सल्लाहलाई सँधै ख्याल राख्नु पर्छ । 

२. दशैँमा के नखाने वा कम खाने ?

स्वस्थ व्यक्तिका लागि पनि कुनै खानेकुरा आवश्यकताभन्दा धेरै खानु उचित हुँदैन। विशेष राेग लागेका मानिसहरुले सँधै खानपानमा ध्यान दिनु पर्छ । दशैँमा निम्न खानेकुराको मात्रा र सेवनको आवृत्तिमा ध्यान दिनुपर्छ।

धेरै बोसो भएको मासु

खसी, बोका, राँगा, बँगुरको मासुमा प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी १२ जस्ता पोषक तत्त्व पाइन्छन्। तर मासुको प्रकार, टुक्रा र पकाउने तरिकाअनुसार बोसो तथा ऊर्जा फरक हुन्छ।

मासुको देखिने बोसो, छाला, धेरै घिउ वा तेलमा पकाइएका परिकार र बोसोयुक्त झोल धेरै खाँदा सन्तृप्त बोसोको सेवन बढ्न सक्छ। त्यसैले बोसो काटेर हटाउने, कम तेल प्रयोग गर्ने र मासुसँग तरकारी, सलाद तथा दाल पनि खाने बानी बसाल्नुपर्छ।

धेरै नुन भएका परिकार

धेरै नुन भएको अचार, चिप्स, प्याकेटका खाजा, प्रशोधित मासु र अत्यधिक नुन हालिएका परिकार कम खानुपर्छ। नुनको मात्रा कम गर्नु विशेषगरी उच्च रक्तचाप र मुटुरोग भएका व्यक्तिका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

डब्लुएचओले वयस्कका लागि दैनिक सोडियम २ ग्रामभन्दा कम, अर्थात् करिब ५ ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सिफारिस गरेको छ। यसमा खाना पकाउँदा र त्यसमा प्रयोग गरिने नुनसहित सबै स्रोतबाट प्राप्त नुन समावेश हुन्छ।

धेरै गुलियो खानेकुरा

सेलरोटी, मिठाई, लड्डु, केक, गुलियो पेय पदार्थ र चिनी धेरै भएका अन्य परिकार स्वादका लागि थोरै खान सकिन्छ। तर पटकपटक ठूलो मात्रा खानु उचित हुँदैन। विशेषगरी मधुमेह, मोटोपन वा दाँतसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।

धेरै तारेका परिकार

मासुका टुक्रा, आलु, पकौडा वा अन्य परिकार धेरै तेलमा तार्दा ऊर्जाको मात्रा बढ्न सक्छ। एउटै तेल पटकपटक तताएर प्रयोग गर्नु पनि उचित हुँदैन। उमाल्ने, बाफमा पकाउने, कम तेलमा झोलिलो बनाउने वा ओभनमा पकाउने तरिकालाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।

मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थ

मदिरा सेवन नगर्नु नै स्वास्थ्यका दृष्टिले सुरक्षित विकल्प हो। सेवन गर्ने व्यक्तिले मात्रा बढ्दै जाँदा दुर्घटना, निर्णय क्षमतामा कमी, कलेजोको क्षति र अन्य स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। मदिराले रक्तचाप, रगतमा चिनी र औषधिको प्रभावमा पनि असर पार्न सक्छ।

मदिरालाई ऊर्जा पेय वा औषधिसँग मिसाएर सेवन गर्नु हुँदैन। विशेषगरी कलेजोको रोग, गर्भावस्था, मदिरासँग प्रतिक्रिया गर्ने औषधि सेवन वा मदिरा सेवन नगर्न चिकित्सकीय सल्लाह पाएका व्यक्तिले मदिराबाट टाढा रहनुपर्छ। बजाएमा आएका काेल्ड ड्रिङ्क भन्दा माेही, दही स्वास्थ्यकाे लागि फाइदाजनक हुन्छन् । 

३. दशैँमा मासु कसरी खाने?

मासु प्रोटिन र केही महत्त्वपूर्ण सूक्ष्म पोषक तत्त्वको स्रोत हो। तर मासु पौष्टिक छ भन्दैमा धेरै खानु राम्राे हुँदैन।

मासुको मात्रा कति हुनुपर्छ?

मासुको सबैका लागि एउटै अनिवार्य मात्रा हुँदैन। उमेर, शरीरको तौल, शारीरिक गतिविधि, अन्य स्रोतबाट प्राप्त प्रोटिन र स्वास्थ्य अवस्थाले आवश्यकता निर्धारण गर्छन्।

व्यावहारिक रूपमा, स्वस्थ वयस्कले एकपटकको खानामा आफ्नो आवश्यकता र भोकअनुसार मध्यम मात्रा मासु राखेर बाँकी भोजनमा तरकारी, दाल र अन्नको सन्तुलन मिलाउन सक्छन्। एकैपटक धेरै मासु खानु स्वास्थ्यकाे लागि हानिकारक हुन्छ । 

रातो मासु र सेतो मासु

खसी, बोका, भेडा, बंगुर वा राँगाको मासु रातो मासुमा पर्छ। कुखुराको मासु सामान्यतया सेतो मासुमा वर्गीकृत गरिन्छ। माछा पनि प्रोटिनको उपयोगी स्रोत हो।

रातो मासुमा आइरन र भिटामिन बी १२ पाइन्छ, तर यसको धेरै सेवन र विशेषगरी प्रशोधित मासुको धेरै सेवन स्वास्थ्य जोखिमसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले दैनिक प्रोटिनको आवश्यकता पूरा गर्न दाल, गेडागुडी, माछा, अण्डा र कुखुराजस्ता विविध स्रोत पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

भुटेको, तारेको कि झोलिलो ?

मासु पकाउने तरिकाले यसको स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव बदल्न सक्छ।

कम तेलमा पकाएको झोलिलो मासु वा उमालेको मासु उपयुक्त विकल्प हुन सक्छ ।

मासुबाट देखिने बोसो हटाएर पकाउन सकिन्छ।

अत्यधिक तापमा डढ्ने गरी भुट्ने वा पोल्ने बानी कम गर्नुपर्छ।

धेरै नुन, घिउ र तेल हालेर बनाइने परिकारको मात्रा सीमित गर्नुपर्छ।

मासुसँग सागसब्जी, सलाद र दाल पनि खानुपर्छ।

झोलिलो मासु सधैँ स्वस्थ हुन्छ भन्ने होइन। झोलमा तेल, बोसो र नुन धेरै छ भने त्यसले पनि हानी गर्छ । 

४. मासुका परिकार बनाउँदा के कुरामा ध्यान दिने?

खानाको स्वाद र पोषण जत्तिकै यसको स्वच्छता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दूषित वा राम्ररी नपाकेको मासुबाट खाद्यजन्य संक्रमण हुन सक्छ। डब्लुएचओले सुरक्षित खाना तयार पार्न पाँच मुख्य अभ्यास सुझाएको छ: सफाइ, काँचो र पाकेको खाना छुट्याउने, राम्ररी पकाउने, सुरक्षित तापक्रममा राख्ने र सुरक्षित पानी तथा कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्ने।

४.१. ताजा र सुरक्षित मासु छान्ने

सफा र विश्वसनीय स्रोतबाट मासु किन्ने।

मासुको रङ मात्र हेरेर सुरक्षित छ भन्ने निष्कर्ष ननिकाल्ने।

असामान्य गन्ध, चिप्लोपन वा बिग्रिएको संकेत भए प्रयोग नगर्ने।

काट्ने ठाउँ र प्रयोग हुने उपकरण सफा भएको सुनिश्चित गर्ने।

मासु लामो समय घाम वा कोठाको तापक्रममा नराख्ने।

४.२. काँचो मासु र अन्य खाद्य पदार्थ छुट्याउने

काँचो मासुमा भएका जीवाणु हात, चक्कु, काट्ने बोर्ड वा भाँडामार्फत सलाद, फलफूल र पकाइसकेको खानामा सर्न सक्छन्।

त्यसैले काँचो मासु काट्न छुट्टै बोर्ड र चक्कु प्रयोग गर्ने, हात साबुनपानीले धुने तथा काँचो मासु छोएका सतह र भाँडा सफा गर्ने। काँचो मासु पखाल्दा पानीका छिटा वरिपरि फैलिन सक्ने भएकाले त्यसबाट अन्य खाना दूषित हुन नदिन विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।

४.३. मासु राम्ररी पकाउने

मासुको बाहिरी भाग खैरो देखिँदैमा भित्री भाग पनि सुरक्षित रूपमा पाकेको हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। त्यसैले मासुलाई भित्रैसम्म राम्राेसँग पकाउनु पर्छ । अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (CDC) ले निम्न न्यूनतम आन्तरिक तापक्रम सिफारिस गरेको छ:

मासुको प्रकार	न्यूनतम आन्तरिक तापक्रम
कुखुरा, सम्पूर्ण वा टुक्रा, भुइँमा पिसिएकोसमेत	७४°C
सुँगुरको पिसिएको मासु	७१°C
माछा	६३°C
खसी, राँगाे वा सुँगुरको मासुका साबुत टुक्रा	६३°C र पकाएपछि ३ मिनेट विश्राम

यी तापक्रम मासुको सबैभन्दा बाक्लो भागमा मापन गर्नुपर्छ। विभिन्न मासुका टुक्रा, आकार र पकाउने विधिअनुसार समय फरक हुन सक्छ।

४.४. पकाएको खाना सुरक्षित राख्ने

दशैँमा एकैपटक धेरै मासु पकाएर धेरै समयसम्म राख्ने चलन हुन्छ। यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

पकाएको खाना कोठाको तापक्रममा दुई घण्टाभन्दा बढी नराख्ने; अत्यधिक गर्मीमा अझ चाँडो चिस्याएर राख्ने।

सम्भव भएसम्म पकाएको वा बिग्रन सक्ने खाना तुरुन्त फ्रिजमा, करिब ५°C वा कम तापक्रममा राख्ने।

ठूलो भाँडामा थुपारेर राख्नुको सट्टा साना र सफा भाँडामा छुट्याएर चिस्याउने।

बाँकी खाना फेरि खाँदा भित्री भागसमेत राम्ररी तात्ने गरी तताउने।

जमेको मासु कोठाको तापक्रममा खुला छोडेर पगाल्नुको सट्टा फ्रिजभित्र वा सुरक्षित विधिबाट पगाल्ने।

मासु राम्ररी पकाइएको छ भन्दैमा लामो समय असुरक्षित अवस्थामा राख्दा सुरक्षित रहन्छ भन्ने हुँदैन। तापक्रम र भण्डारणमा ध्यान दिनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

५. उमेरअनुसार दशैँको खानपान

शिशु तथा साना बालबालिका

बालबालिकालाई परिवारले खाएको सबै परिकार उही मात्रामा दिनु हुँदैन। उनीहरूको उमेर, चपाउने क्षमता र पोषण आवश्यकता फरक हुन्छ।

छ महिनाभन्दा कम उमेरका शिशुलाई सामान्यतया आमाको दूध मात्र दिनुपर्छ; चिकित्सकीय आवश्यकताबाहेक अन्य खाना वा पानी आवश्यक हुँदैन।

छ महिनापछि उमेरअनुसार पूरक आहार सुरु गर्दै स्तनपानलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।

बालबालिकालाई नरम, राम्ररी पाकेको र पोषिलो खाना दिनुपर्छ।

मासु दिँदा हड्डी, कडा टुक्रा र निल्न गाह्रो हुने भाग हटाएर सानो, नरम वा मसिनो पार्नुपर्छ।

धेरै नुन, पिरो, गुलियो र तारेका परिकार कम दिनुपर्छ।

साना बालबालिकालाई सिङ्गो बदाम, कडा टुक्रा वा घाँटीमा अड्किन सक्ने खाना नदिनु वा उमेरअनुसार सुरक्षित स्वरूपमा दिनुपर्छ।

किशोरकिशोरी

यो उमेरमा शरीरको तीव्र वृद्धि र विकास हुने भएकाले पर्याप्त ऊर्जा, प्रोटिन, आइरन र क्याल्सियम आवश्यक हुन्छ।

दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा, मासु, दूधजन्य पदार्थ, सागसब्जी र फलफूलको सन्तुलित सेवन गर्नुपर्छ। चाडपर्वमा अत्यधिक जङ्क फुड र गुलियो पेय पदार्थले नियमित पोषिलो भोजनलाई विस्थापित गर्न दिनु हुँदैन।

स्वस्थ वयस्क

वयस्कले आफ्नो शारीरिक गतिविधि, भोक र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार भोजनको मात्रा मिलाउनुपर्छ। लगातार मासु, भात र मिठाई मात्र खाइरहनुभन्दा नियमित भोजन, तरकारी, फलफूल र पानीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

खाना खाएपछि हल्का हिँडडुल गर्नु उपयोगी हुन्छ। तर धेरै खाएको खाना पचाउन भनेर अत्यधिक व्यायाम गर्नु वा अर्को दिन भोकै बस्नु आवश्यक छैन।

वृद्धवृद्धा

वृद्धावस्थामा भोक कम हुने, दाँत वा निल्ने समस्या हुने, पाचनमा परिवर्तन आउने र दीर्घरोग तथा औषधिको प्रयोग बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

नरम, राम्ररी पाकेको र चपाउन सजिलो खाना दिने।

एकैपटक धेरै खुवाउनुभन्दा आवश्यकताअनुसार सानो मात्रामा भोजन दिने।

पर्याप्त प्रोटिन, ऊर्जा र अन्य पोषक तत्त्व प्राप्त भएको सुनिश्चित गर्ने।

कब्जियतको समस्या भए तरल पदार्थ, रेसायुक्त खाना र शारीरिक गतिविधिबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिने।

मुटु वा मिर्गौलाको रोगका कारण पानी वा केही खनिज पदार्थ सीमित गर्न भनिएको छ भने सोहीअनुसार चल्ने।

वृद्धवृद्धालाई उमेरकै कारण मासु निषेध गर्नुपर्दैन। उनीहरूको स्वास्थ्य अवस्था, चपाउने क्षमता र चिकित्सकीय आवश्यकताअनुसार उपयुक्त प्रकार र मात्रा छनोट गर्नुपर्छ।

६. दीर्घरोग भएका व्यक्तिले के खाने, के नखाने ?

सबै रोगका लागि एउटै आहार उपयुक्त हुँदैन। रोगको अवस्था, प्रयोग भइरहेका औषधि, प्रयोगशाला परीक्षण र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आहार योजना फरक हुन सक्छ।

६.१. मधुमेह भएका व्यक्ति

दशैँमा मधुमेह भएका व्यक्तिले भात, मासु, मिठाई, फलफूल र अन्य कार्बोहाइड्रेटयुक्त खानेकुराको मात्रा मिलाउनुपर्छ।

के कुरामा ध्यान दिने ?

नियमित समयमा भोजन गर्ने र चिकित्सकले दिएको औषधि वा इन्सुलिनको योजना पालना गर्ने।

भात, रोटी, चिउरा, आलु, फलफूल र मिठाईबाट प्राप्त हुने कुल कार्बोहाइड्रेटलाई ध्यान दिने।

तरकारी, दाल, गेडागुडी र आवश्यकताअनुसार प्रोटिन समावेश गर्ने।

गुलियो पेय पदार्थ र मिठाईको मात्रा सीमित गर्ने।

धेरै खाएर औषधि आफैँ थप्ने वा खाना छोडेर औषधि चलाउने काम नगर्ने।

मदिरा सेवनले रक्तचिनी घट्ने वा औषधिसँग प्रतिक्रिया हुने जोखिम हुन सक्ने भएकाले सावधानी अपनाउने।

मधुमेह भएका सबै व्यक्तिले फलफूल निषेध गर्नुपर्छ भन्ने होइन। फलफूलको प्रकार, मात्रा र सेवन गर्ने तरिका मिलाउनुपर्छ। इन्सुलिन वा रक्तचिनी घटाउने केही औषधि प्रयोग गर्ने व्यक्तिले भोजनको समय र औषधिको तालिका विशेष रूपमा मिलाउनुपर्छ।

६.२. उच्च रक्तचाप भएका व्यक्ति

उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिका लागि नुनको मात्रा नियन्त्रण गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अचार, चिप्स, प्रशोधित मासु र धेरै नुन भएका परिकार कम खाने।

मासु पकाउँदा नुन, सोया सस वा अन्य नुनयुक्त सामग्रीको मात्रा नियन्त्रण गर्ने।

मदिरा सेवन नगर्नु उपयुक्त हुन्छ।

तरकारी, फलफूल, गेडागुडी र साबुत अन्नलाई प्राथमिकता दिने।

रक्तचापको औषधि नियमित सेवन गर्ने।

तरकारी र फलफूलमा पोटासियम पाइने भएकाले सामान्य अवस्थामा यी उपयोगी हुन सक्छन्। तर मिर्गौलाको रोग भएका वा पोटासियमको मात्रा नियन्त्रण गर्नुपर्ने व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना धेरै पोटासियमयुक्त खाना वा पोटासियम भएको नुनको विकल्प प्रयोग गर्नु हुँदैन।

६.३. मुटुरोग वा उच्च कोलेस्ट्रोल भएका व्यक्ति

मुटुरोग र उच्च कोलेस्ट्रोल भएका व्यक्तिले बोसोयुक्त मासु, घिउ, धेरै तेलमा तारेका परिकार र प्रशोधित मासुको मात्रा सीमित गर्नुपर्छ।

देखिने बोसो हटाएको मासु रोज्ने।

माछा, गेडागुडी र अन्य उपयुक्त प्रोटिन स्रोत समावेश गर्ने।

वनस्पति तेलको उचित मात्रा प्रयोग गर्ने।

नुन र मदिराको सेवनमा सावधानी अपनाउने।

चिकित्सकले दिएको औषधि र आहार योजनालाई निरन्तरता दिने।

स्वादका लागि घिउ वा तेल थप्दै जाने बानीले कुल ऊर्जा र सन्तृप्त बोसोको सेवन बढाउन सक्छ। त्यसैले पकाउने विधि बदल्नु उपयोगी हुन्छ।

६.४. युरिक एसिड बढेका व्यक्तिले

यस्ता व्यक्तिमा रगतमा युरिक एसिड बढेर जोर्नीमा अचानक दुखाइ, रातोपन र सुन्निने समस्या हुन सक्छ। केही मासु तथा पशुका भित्री अङ्गमा प्युरिन बढी हुने भएकाले सेवनको मात्रा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कलेजो, मिर्गौला र अन्य भित्री अङ्गको मासु सीमित गर्ने वा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार खाने।

रातो मासुको अत्यधिक सेवन नगर्ने।

मदिरा, विशेषगरी बियर, तथा गुलियो फ्रुक्टोजयुक्त पेय पदार्थबाट बच्ने।

चिकित्सकले अनुमति दिएको अवस्थामा पर्याप्त पानी पिउने।

औषधि नियमित सेवन गर्ने र अचानक दुखाइ बढेमा उपचार लिने

मासु पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुपर्ने वा सबै प्रकारका दाल र तरकारी छोड्नुपर्ने भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। यसकाे उपचारमा आहारसँगै औषधि र युरिक एसिड नियन्त्रण पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

६.५. मिर्गौला रोग भएका व्यक्ति

मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिका लागि प्रोटिन, नुन, पोटासियम, फस्फोरस र तरल पदार्थको आवश्यकता रोगको अवस्था तथा डायलाइसिस भइरहेको छ कि छैन भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।

मासु, दाल र अन्य प्रोटिनयुक्त खानेकुराको मात्रा चिकित्सक वा मिर्गौला रोगसम्बन्धी पोषणविद्सँग मिलाउने।

नुनयुक्त अचार, प्रशोधित मासु र अत्यधिक नुन भएका परिकार सीमित गर्ने।

रगतमा पोटासियम वा फस्फोरस बढेको छ भने सम्बन्धित खानाको मात्रा स्वास्थ्यकर्मीको निर्देशनअनुसार मिलाउने ।

चिकित्सकले तरल पदार्थ सीमित गर्नुभएको छ भने पानी, झोल र अन्य तरल पदार्थको कुल मात्रा ध्यान दिने।

मिर्गौला रोग भएका सबै व्यक्तिले धेरै प्रोटिन खानुपर्छ वा प्रोटिन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ भन्ने दुवै निष्कर्ष गलत हुन सक्छन्। डायलाइसिसमा रहेका व्यक्तिको आवश्यकता डायलाइसिस नगर्ने व्यक्तिभन्दा फरक हुन सक्छ।

६.६. कलेजो रोग भएका व्यक्ति

कलेजोसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिले मदिरा सेवन नगर्नु विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर कलेजोको समस्या एउटै प्रकारको हुँदैन  । 

कलेजोको रोगको प्रकार र अवस्थाअनुसार चिकित्सकीय सल्लाह पालना गर्ने।

अत्यधिक तेल, बोसो र गुलियोयुक्त खानाको मात्रा मिलाउने।

सिरोसिस वा कुपोषणको जोखिम भएका व्यक्तिले स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना खाना अत्यधिक घटाउने वा लामो समय भोकै बस्ने नगर्ने।

औषधि, जडीबुटी वा पूरक पदार्थ आफैँ प्रयोग नगर्ने।

कलेजोको रोग भएका व्यक्तिलाई सबै अवस्थामा प्रोटिन सीमित गर्नुपर्छ भन्ने होइन। आवश्यक प्रोटिनको मात्रा रोगको अवस्था र पोषण स्थितिअनुसार निर्धारण गरिन्छ।

६.७. ग्यास्ट्रिक, एसिड रिफ्लक्स वा अपच भएका व्यक्ति

पिरो, चिल्लो, ठूलो परिमाणको भोजन र मदिराले केही व्यक्तिमा अम्लपित्त, पेट पोल्ने वा अपचका लक्षण बढाउन सक्छ।

आफ्नो लक्षण बढाउने खाना पहिचान गरेर मात्रा घटाउने।

एकैपटक धेरै नखाने।

खाना खाएलगत्तै नसुत्ने; विशेषगरी एसिड रिफ्लक्स भए सुत्नुअघि पर्याप्त अन्तर राख्ने।

नियमित भोजन गर्ने र अत्यधिक मदिरा सेवनबाट टाढा रहने।

तर सबैलाई पिरो वा अमिलो खाना निषेध गर्नुपर्ने हुँदैन। व्यक्तिगत रूपमा कुन खानाले समस्या बढाउँछ भन्ने आधारमा छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

६.८. गर्भवती महिला

गर्भावस्थामा आमा र भ्रूण दुवैका लागि पर्याप्त र सुरक्षित पोषण आवश्यक हुन्छ।

मासु, माछा र अण्डा पूर्ण रूपमा पाकेको अवस्थामा मात्र खाने।

काँचो वा आधा पाकेको मासु, असुरक्षित दूध तथा दूषित खानेकुराबाट बच्ने।

आइरन, फोलेट, प्रोटिन र अन्य पोषक तत्त्वको आवश्यकता पूरा गर्ने।

मदिरा सेवन नगर्ने।

चिकित्सकले दिएको औषधि तथा पोषण पूरक नियमित प्रयोग गर्ने।

गर्भावस्थामा खाद्यजन्य संक्रमणको जोखिमबाट बच्न खाना सफा राख्ने, राम्ररी पकाउने र सुरक्षित तापक्रममा भण्डारण गर्ने अभ्यास विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

७. दशैँमा मदिरा, धूमपान र शारीरिक गतिविधि

दशैँमा भेटघाटका क्रममा मदिरा, चुरोट वा सुर्ती सेवन गर्ने चलन केही समुदायमा देखिन्छ। तर यी पदार्थलाई चाडपर्वको अनिवार्य अङ्ग ठान्नु हुँदैन।

मदिरा सेवन नगर्नु स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित विकल्प हो। सेवन गरिसकेपछि सवारीसाधन नचलाउने र मदिरालाई औषधिसँग मिसाएर नखाने महत्त्वपूर्ण सावधानी हुन्।

धूमपानले मुटु, फोक्सो र रक्तनलीमा नकारात्मक असर पार्छ। चाडपर्वको बहानामा धूमपान बढाउनु हुँदैन।

त्यसैगरी, दिनभरि बसेर खाने र सुत्ने बानीभन्दा परिवारसँग हिँडडुल गर्ने, हल्का शारीरिक गतिविधि गर्ने र नियमित निद्रालाई प्राथमिकता दिनु राम्रो हुन्छ। तर खाना खाएलगत्तै तीव्र व्यायाम गर्न आवश्यक छैन।

८. दशैँमा खानपानको तालिका कसरी मिलाउने?

चाडपर्वमा नियमित भोजनको तालिका बिग्रन सक्छ। बिहानको खाना छोडेर दिउँसो धेरै खाने वा दिनभरि खाजा खाँदै राति ठूलो भोजन गर्ने बानीले असहजता बढाउन सक्छ।

एउटा सामान्य दैनिक योजना यस्तो हुन सक्छ:

बिहान: आफ्नो आवश्यकताअनुसार रोटी वा अन्य अन्न, दाल वा अण्डा, फलफूल वा भोकअनुसार हल्का खाजा।

दिउँसो: भात वा रोटी, दाल, तरकारी र आवश्यकताअनुसार मध्यम मात्रा मासु।

बेलुका: फलफूल वा हल्का खाजा, आवश्यकताअनुसार।

राति: भात वा रोटी, तरकारी, दाल र उपयुक्त मात्रामा प्रोटिनयुक्त परिकार।

यो सबैका लागि निश्चित तालिका होइन। आफ्नो काम, भोक, उमेर, औषधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार समय तथा मात्रा मिलाउनुपर्छ। मधुमेह भएका वा भोजनको समयअनुसार औषधि लिनुपर्ने व्यक्तिले विशेषगरी नियमितता कायम राख्नुपर्छ।

९. खानपानबाट समस्या देखिएमा के गर्ने ?

दशैँमा खाना खाएपछि पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने वा पखाला लाग्ने समस्या देखिन सक्छ। दूषित खाना वा पानीबाट पनि यस्तो हुन सक्छ।

सामान्य पखालामा शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन जीवनजल (ओआरएस) निर्देशिकाअनुसार तयार पारेर पिउन सकिन्छ। तर बारम्बार बान्ता हुने, पिसाब कम हुने, अत्यधिक कमजोरी वा निर्जलीकरणका लक्षण देखिने, दिसामा रगत आउने, उच्च ज्वरो हुने वा पेटमा कडा दुखाइ हुने अवस्थामा स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।

छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, बेहोस हुने वा स्ट्रोकका लक्षण देखिने अवस्था आपत्कालीन हो। यस्तो अवस्थामा घरेलु उपचारमा समय नखर्ची तुरुन्त स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

दीर्घरोग भएका व्यक्तिमा औषधि छुट्नु, रक्तचिनी अत्यधिक घट्नु वा बढ्नु, रक्तचाप अनियन्त्रित हुनुजस्ता समस्या देखिएमा पनि चिकित्सकीय सहयोग लिनुपर्छ।

निष्कर्ष: दशैँको आनन्दसँगै स्वास्थ्यको ख्याल

दशैँमा मासु खानु आफैँमा अस्वस्थकर होइन। तर मासुको प्रकार, मात्रा, पकाउने विधि, नुन–तेलको प्रयोग, खाद्य स्वच्छता र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाले त्यसको प्रभाव निर्धारण गर्छन्।

स्वस्थ दशैँका लागि पाँच कुरा सम्झौँ:

१. सन्तुलित भोजन: मासुसँगै दाल, तरकारी, फलफूल र अन्न पनि खाने।

२. मात्रामा संयम: भोक र आवश्यकताअनुसार खाने; पेट भरिएपछि थप खाने दबाब नलिने।

३. सुरक्षित पकाइ: काँचो र पाकेको खाना छुट्याउने, मासु राम्ररी पकाउने र सुरक्षित तापक्रममा राख्ने।

४. रोगअनुसार सावधानी: मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु, मिर्गौला, कलेजो वा गाउट भएका व्यक्तिले व्यक्तिगत आहार योजना पालना गर्ने।

५. स्वस्थ जीवनशैली: मदिरा र धूमपानबाट टाढा रहने, पर्याप्त निद्रा लिने र नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने।

चाडपर्वको वास्तविक खुसी स्वादिष्ट भोजनमा मात्र सीमित हुँदैन; परिवारका सबै सदस्य स्वस्थ, सुरक्षित र सहज भएर रमाउन पाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले यस दशैँमा परिकारको विविधता बढाऔँ, असन्तुलित सेवन घटाऔँ र स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिँदै उत्सव मनाऔँ।

---

सन्दर्भ सामग्री

१. विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO), Healthy diet: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet

२. विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO), Five keys to safer food: https://www.who.int/activities/promoting-safe-food-handling/five-key-to-safer-food

३. अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (CDC), Preventing Food Poisoning: https://www.cdc.gov/food-safety/prevention/