श्रम बेच्न विदेशिने नेपालीको कथा मात्र होइन नेपालको परिचय; विश्वका प्रयोगशाला, विश्वविद्यालय, अस्पताल र अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा योगदान दिइरहेका नेपाली वैज्ञानिकहरूको कथा पनि हाम्रो गौरव हो।

कमल चाैलागाईँ

नेपाललाई प्रायः वैदेशिक रोजगारीका लागि अदक्ष श्रमिक उत्पादन गर्ने देशका रूपमा चित्रण गरिन्छ। तर यो नेपालको सम्पूर्ण यथार्थ होइन। हिमाल, पहाड र तराईमा फैलिएको हाम्रो देशले श्रमशक्ति मात्र होइन, वैज्ञानिक प्रतिभा, अनुसन्धानकर्ता, चिकित्सक, इन्जिनियर र प्रविधि आविष्कारकहरू पनि जन्माएको छ। नेपाली मस्तिष्कले आज जनस्वास्थ्यदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु परिवर्तनदेखि अन्तरिक्ष विज्ञान र कण भौतिकीदेखि आधुनिक चिकित्सासम्मका क्षेत्रमा योगदान दिइरहेको छ।

Stanford University का अनुसन्धानकर्ता John P. A. Ioannidis र Elsevier को वैज्ञानिक उद्धरणसम्बन्धी तथ्याङ्कमा आधारित विश्वका शीर्ष २ प्रतिशत वैज्ञानिकहरूको सूचीमा नेपाली संस्थासँग आबद्ध अनुसन्धानकर्ताहरूको उपस्थिति यस यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत हो। सन् २०२६ को उपलब्ध सूचीसम्बन्धी तथ्याङ्कमा नेपालसँग आबद्ध ३१ जना वैज्ञानिक एक वर्षको अनुसन्धान प्रभावका आधारमा तयार पारिएको सूचीमा र आठ जना दीर्घकालीन अनुसन्धान प्रभावको सूचीमा समेटिएको विवरण प्रकाशित भएको छ। यी दुई सूचीका मापदण्ड फरक छन्; त्यसैले तिनलाई एउटै श्रेणीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

यो उपलब्धि केवल व्यक्तिगत सफलता होइन। यसले नेपालको अनुसन्धान क्षमता, उच्च शिक्षाको सम्भावना र विश्व विज्ञानमा नेपाली सहभागिताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

अध्याय १: विश्वका शीर्ष २ प्रतिशत वैज्ञानिकको सूचीमा नेपाली अनुसन्धानकर्ता

नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, काठमाडौं विश्वविद्यालय, बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान तथा अन्य अनुसन्धान संस्थामा कार्यरत वैज्ञानिकहरूले विभिन्न विषयमा अनुसन्धान गरिरहेका छन्।

१. स्वास्थ्य, चिकित्सा र जनस्वास्थ्य

डा. मेघनाथ धिमाल — नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्सँग आबद्ध अनुसन्धानकर्ता। वातावरण, जलवायु परिवर्तन र जनस्वास्थ्यसँग सम्बन्धित अनुसन्धानमा उहाँको योगदान उल्लेखनीय छ।

डा. रञ्जित कुमार शाह — त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालसँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता। क्लिनिकल माइक्रोबायोलोजी, संक्रमणजन्य रोग तथा महामारीसम्बन्धी अनुसन्धान उहाँको कार्यक्षेत्र हो।

प्रा. डा. सञ्जीव कुमार शर्मा — बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानसँग सम्बन्धित चिकित्सक तथा अनुसन्धानकर्ता। सर्पदंश, मिर्गौला रोग र जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा उहाँको योगदान उल्लेखनीय छ।

डा. सुमित कुमार श्रेष्ठ र डा. प्रनिल मानसिंह प्रधान — क्यान्सर अनुसन्धान, महामारी विज्ञान तथा समुदायमा आधारित स्वास्थ्य कार्यक्रमसँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता।

यी क्षेत्रका अनुसन्धानले रोगको पहिचान, उपचारको प्रभावकारिता र समुदायको स्वास्थ्य सुधारका लागि महत्त्वपूर्ण आधार तयार गर्छन्।

२. वातावरण, जलवायु परिवर्तन र जैविक विविधता

डा. अरुण भक्त श्रेष्ठ — अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) सँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता। हिमाली जलवायु, हिमनदी, हिमताल र जलस्रोत व्यवस्थापनसम्बन्धी अनुसन्धान यस क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण विषय हुन्।

उत्तम बाबु श्रेष्ठ — जैविक विविधता, पारिस्थितिकी, वातावरणीय नीति तथा बहुविषयक अनुसन्धानमा सक्रिय अनुसन्धानकर्ता।

डा. सन्तोष नेपाल — अन्तर्राष्ट्रिय जल व्यवस्थापन संस्थान (IWMI) सँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता। नदी प्रणाली, जलस्रोत व्यवस्थापन र वातावरणीय इन्जिनियरिङ उहाँका अनुसन्धान क्षेत्र हुन्।

यस्ता अनुसन्धान नेपालका लागि विशेष महत्त्वका छन्। हिमनदी पग्लिने क्रम, पानीका स्रोतमा आउने परिवर्तन, बाढीपहिरोको जोखिम र जैविक विविधताको संरक्षण नेपालका मात्र नभई सम्पूर्ण दक्षिण एसियाका साझा चुनौती हुन्।

३. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रसायनशास्त्र र भौतिक विज्ञान

प्रा. डा. सुदन झा — काठमाडौं विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), इन्टरनेट अफ थिंग्स (IoT) र स्मार्ट प्रविधिसम्बन्धी अनुसन्धान उहाँको कार्यक्षेत्रका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

डा. देवका कला — कृत्रिम बुद्धिमत्ता र इमेज प्रोसेसिङसम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न अनुसन्धानकर्ता।   AI र Image Processing विधामा उत्कृष्ट अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति हासिल गर्दै ‘Career-Long’ र ‘Single Year’ दुवै श्रेणीमा परेका २०२६ को विश्वका AI र Image Processing क्षेत्रका प्रभावकारी अनुसन्धानकर्ता।

डा. भीम कार्की र डा. दीपेन्द्र पराजुली — भौतिकशास्त्र तथा केमिकल फिजिक्ससम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न अनुसन्धानकर्ता।

डा. अजय भट्टराई — अकार्बनिक रसायनशास्त्र, भौतिक रसायनशास्त्र तथा पदार्थ विज्ञानका क्षेत्रमा अनुसन्धानरत वैज्ञानिक।

डा. निरञ्जन कोइराला — जैवचिकित्सा अनुसन्धान, प्राकृतिक औषधि तथा जैवप्रविधिसम्बन्धी अनुसन्धानसँग जोडिएका वैज्ञानिकका रूपमा उल्लेखित।

डा. निरञ्जन पराजुली र डा. रामप्रसाद शर्मा — रसायनशास्त्र, वन विज्ञान तथा कृषि विज्ञानसँग सम्बन्धित अनुसन्धानमा संलग्न अनुसन्धानकर्ता।

डा. राजकुमार थापा — भौतिकशास्त्रको क्षेत्रमा अनुसन्धानरत वैज्ञानिकका रूपमा उल्लेखित।

यी अनुसन्धान क्षेत्रले भविष्यमा औषधि विकास, ऊर्जा प्रविधि, वातावरणमैत्री सामग्री, औद्योगिक उत्पादन र डिजिटल सेवाको विकासमा योगदान दिन सक्छन्।

अध्याय २: विश्वका प्रतिष्ठित अनुसन्धान संस्था र प्रयोगशालामा नेपाली प्रतिभा

नेपालमा जन्मिएका वा नेपाली पृष्ठभूमिसँग जोडिएका वैज्ञानिकहरूको कार्यक्षेत्र देशभित्र मात्र सीमित छैन। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र र प्रविधि संस्थामा नेपाली मूलका अनुसन्धानकर्ताहरू सक्रिय छन्। उनीहरूको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दा व्यक्तिगत उपलब्धि र संस्थागत उपलब्धिबीच स्पष्ट भिन्नता राख्नु आवश्यक छ।

४. कण भौतिकी र ब्रह्माण्डको रहस्य

डा. दामोदर लामिछाने (Dr. Lammata) — CERN, युरोपेली आणविक अनुसन्धान संस्था, सँग सम्बन्धित वैज्ञानिकका रूपमा उल्लेख गरिएको नाम। कण भौतिकी, डार्क म्याटर र न्युट्रिनोसम्बन्धी कामको विवरण प्रकाशनअघि CERN का आधिकारिक अभिलेखबाट पुष्टि गर्नुपर्छ।

सन् २०१२ मा CERN को Large Hadron Collider प्रयोगबाट हिग्स बोसोन पत्ता लागेको घोषणा आधुनिक भौतिक विज्ञानको ऐतिहासिक उपलब्धि थियो। यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान हजारौँ वैज्ञानिक र इन्जिनियरको सामूहिक प्रयासबाट सम्भव भएको हो।

सन् २०२६ को भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार फ्रान्सिस हाल्जेनलाई IceCube Neutrino Observatory मा निर्णायक योगदान तथा खगोलीय स्रोतबाट आउने उच्च ऊर्जाका न्युट्रिनोको खोजका लागि प्रदान गरिएको थियो। यो उपलब्धिले अन्तरिक्षबाट आउने सूक्ष्म कणहरूको अध्ययनले ब्रह्माण्ड बुझ्न कति महत्त्व राख्छ भन्ने देखाउँछ।

५. मंगल ग्रह र अन्तरिक्ष विज्ञान

डा. लुजेन्द्र ओझा — अमेरिकी विश्वविद्यालय Rutgers सँग सम्बन्धित ग्रह वैज्ञानिक तथा पूर्व NASA अनुसन्धानकर्ताका रूपमा परिचित। मंगल ग्रहको सतहमा देखिने मौसमी रेखाजस्ता संरचनाको अध्ययनमा उहाँको अनुसन्धानले अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित गरेको थियो।

सन् २०१५ मा NASA ले मंगल ग्रहमा तरल पानीसँग सम्बन्धित नुनिलो घोलको गतिविधिका प्रमाणबारे घोषणा गरेको थियो। यस विषयमा डा. ओझाको अध्ययन महत्त्वपूर्ण थियो। तर उक्त खोजलाई मंगल ग्रहमा जीवन भेटिएको प्रमाणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

६. कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आधुनिक कम्प्युटिङ

डा. सुमन पोखरेल र डा. भवानी अधिकारी — MIT, Stanford, Google AI Lab तथा सिलिकन भ्यालीसँग सम्बन्धित अनुसन्धानको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मेसिन लर्निङ, क्वान्टम कम्प्युटिङ, ठूलो भाषा मोडेल (LLM), कम्प्युटर भिजन र स्वचालित प्रणाली आज विश्वका तीव्र गतिमा विकसित भइरहेका क्षेत्र हुन्।  

डा. विशेष खनाल — नेपाल एप्लाइड म्याथेमेटिक्स एन्ड इन्फर्मेटिक्स इन्स्टिच्युट फर रिसर्च (NAAMII) सँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता। स्वास्थ्य सेवामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको उपयोग र सीमित स्रोत भएका देशमा प्रयोग गर्न सकिने कम्प्युटर भिजन प्रविधिको विकास यस संस्थाको अनुसन्धान क्षेत्र हो।

डा. विनोद भट्टराई — NAAMII सँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ता। इमेज रिकग्निसन र कम डाटाबाट प्रभावकारी रूपमा सिक्न सक्ने मेसिन लर्निङ प्रणालीको विकास यस क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान विषय हुन्।

यी प्रविधिको उपयोग चिकित्सा तस्बिर विश्लेषण, रोग पहिचान, कृषि अनुगमन, प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापन र सार्वजनिक सेवाको सुधारमा हुन सक्छ।

७. आणविक विज्ञान र उच्च ऊर्जा भौतिकी

डा. यादव पण्डित — Kent State University र Brookhaven National Laboratory सँग सम्बन्धित अनुसन्धानको विवरण दिइएको छ। आणविक भौतिकीमा ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्था र अत्यधिक तापक्रममा पदार्थका मूल कणहरूले गर्ने व्यवहारको अध्ययन महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो।

यस्ता अनुसन्धानबाट पदार्थको आधारभूत संरचना र ब्रह्माण्डको विकासक्रम बुझ्न सहयोग पुग्छ।  

८. क्यान्सर अनुसन्धान, जीन सम्पादन र खोप प्रविधि

डा. सुदर्शन कार्की — Harvard Medical School र Johns Hopkins University सँग सम्बन्धित क्यान्सर अनुसन्धान, जीन सम्पादन तथा खोप विकाससम्बन्धी विवरण प्रस्तुत गरिएको छ।  

आधुनिक चिकित्सा अनुसन्धानमा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई उपयोग गरेर क्यान्सरका कोषिकामाथि आक्रमण गराउने उपचार विधि, जीन सम्पादन र नयाँ खोपको विकासले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्।

९. जलवायु परिवर्तन र हिमालयको भविष्य

डा. बसन्त गिरी तथा अन्य वातावरण वैज्ञानिकहरू — विश्व बैंक, संयुक्त राष्ट्रसंघ र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थासँग सम्बन्धित वातावरणीय अनुसन्धानको सन्दर्भमा उल्लेख गरिएका छन्।

हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, हिमनदीको परिवर्तन, पानीको उपलब्धता र दक्षिण एसियाको कृषि तथा जनजीवनमा पर्ने प्रभावबारे अनुसन्धान गर्नु क्षेत्रीय भविष्यका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।

नेपालको हिमाली भूगोलले वैज्ञानिकहरूलाई जलवायु परिवर्तनको प्रभाव अध्ययन गर्ने विशिष्ट अवसर दिएको छ। यस्ता अध्ययनबाट प्राप्त प्रमाणले नीति निर्माण, विपद् व्यवस्थापन र पानीको दीर्घकालीन योजनामा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

अध्याय ३: विज्ञान र प्रविधिलाई जनजीवनसँग जोड्ने नेपाली योगदान

विश्वस्तरको विज्ञानको अर्थ सधैँ ठूलो प्रयोगशाला वा महँगो उपकरण मात्र होइन। मानिसको जीवनमा प्रत्यक्ष परिवर्तन ल्याउने सरल, प्रभावकारी र किफायती आविष्कार पनि वैज्ञानिक सफलताकै उदाहरण हुन्।

१०. डा. सन्दुक रुइत: दृष्टि फर्काउने चिकित्सा नवप्रवर्तन

तिलगंगा आँखा प्रतिष्ठानसँग सम्बन्धित डा. सन्दुक रुइत नेपालका परिचित नेत्रचिकित्सक हुन्। मोतिबिन्दुको शल्यक्रियालाई सरल, किफायती र धेरै मानिसको पहुँचमा पुर्‍याउने कार्यमा उहाँको महत्त्वपूर्ण योगदान छ। सानो चिराबाट गरिने मोतिबिन्दुको शल्यक्रिया र कम लागतको कृत्रिम लेन्स प्रविधिको विस्तारले धेरै बिरामीलाई दृष्टि पुनः प्राप्त गर्न सहयोग गरेको छ।

यो उदाहरणले अनुसन्धानको वास्तविक मूल्य प्रयोगशालामा प्रकाशित शोधपत्रमा मात्र नभई बिरामीको जीवनमा आएको परिवर्तनमा पनि मापन हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

११. डा. भगवान कोइराला: मुटु उपचारको क्षमता विस्तार

सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रसँग जोडिएका डा. भगवान कोइरालाले नेपालमा मुटुरोग उपचार तथा शल्यचिकित्सा सेवाको विकासमा उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेका छन्। विशेषज्ञ सेवा देशभित्रै विस्तार हुनु भनेको बिरामीको उपचार पहुँच सुधार हुनु र चिकित्सा संस्थाको क्षमता बढ्नु पनि हो।

१२. डा. बुद्ध बस्न्यात: उच्च हिमाली क्षेत्रमा मानव स्वास्थ्य

उच्च हिमाली क्षेत्रमा काम गर्ने पर्वतारोही, पर्यटक, उद्धारकर्मी र स्थानीय बासिन्दाका लागि उचाइसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्या गम्भीर विषय हो। अक्सिजनको कमी, उचाइजन्य बिरामी र शरीरले कम अक्सिजन भएको वातावरणमा गर्ने प्रतिक्रियाको अध्ययनले पर्वतीय चिकित्सा क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।

१३. पृथ्वीको गति, हिमनदी र समुद्री सतहको अध्ययन

डा. सुरेन्द्र अधिकारी — NASA को Jet Propulsion Laboratory (JPL) सँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। पृथ्वीको घूर्णन, हिउँ तथा हिमनदीको परिवर्तन र समुद्री सतहको उचाइसम्बन्धी अध्ययन पृथ्वी विज्ञानका महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हुन्।

यस्ता अनुसन्धानबाट उपग्रह मापन, जलवायु परिवर्तनको मूल्याङ्कन र पृथ्वी प्रणालीको गतिशीलता बुझ्न सहयोग पुग्छ। 

१४. प्रा. डा. विनिल अर्याल: आकाशगंगा र ब्रह्माण्डको अध्ययन

आकाशगंगाको संरचना, ग्यालेक्टिक डस्ट र ब्रह्माण्डको विकासक्रम आधुनिक खगोल विज्ञानका महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान क्षेत्र हुन्। नेपालका विश्वविद्यालयमा यस्ता विषयमा अनुसन्धान हुनु देशमा आधारभूत विज्ञानको विकासका लागि सकारात्मक संकेत हो।

नेपाल श्रमशक्ति मात्र उत्पादन गर्ने देश होइन; ज्ञान, नवप्रवर्तन र वैज्ञानिक सम्भावना बोकेको देश पनि हो। नेपाली मस्तिष्कलाई अवसर, स्रोत र सम्मान दिन सक्यौँ भने यही प्रतिभाले नेपालको भविष्य निर्माण गर्न सक्छ।

१५. नेपालीस्याट–१: अन्तरिक्षतर्फ नेपालको पहिलो पाइला

नेपालको पहिलो भू-उपग्रह नेपालीस्याट–१ सन् २०१९ मा अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको थियो। यो जापानमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गरिरहेका नेपाली इन्जिनियरहरूको सहभागितामा बनेको थियो। आभास मास्के र हरिराम श्रेष्ठ यस परियोजनासँग सम्बन्धित नेपाली इन्जिनियरका रूपमा परिचित छन्।

सानो भू-उपग्रह निर्माण र प्रक्षेपणले नेपालको अन्तरिक्ष विज्ञान यात्रामा महत्त्वपूर्ण प्रतीकात्मक तथा प्राविधिक उपलब्धि थप्यो। यसले नेपाली विद्यार्थीले अन्तरिक्ष प्रविधि सिक्न, अनुसन्धान गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा सहभागी हुन सक्छन् भन्ने सन्देश दिएको छ।

१६. ऊर्जा भण्डारण र उन्नत ब्याट्री प्रविधि

डा. शिवप्रसाद अधिकारी — Argonne National Laboratory, अमेरिकासँग सम्बन्धित पदार्थ वैज्ञानिकका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उहाँले सन् २०२६ मा R&D 100 Award प्राप्त गरेको र Electro-Lith नामक प्रविधिमा योगदान दिएको विवरणमा  उल्लेख छ ।

ब्याट्री प्रविधि, ऊर्जा भण्डारण र उन्नत पदार्थको विकास विद्युतीय सवारीसाधन, नवीकरणीय ऊर्जा तथा भविष्यको औद्योगिक उत्पादनका लागि यी विषय महत्त्वपूर्ण छन्।

१७. मस्तिष्क स्वास्थ्य र न्युरोसाइन्स

डा. प्रेरणा श्रेष्ठ — Stony Brook University सँग सम्बन्धित न्युरोसाइन्स अनुसन्धानकर्ताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। आहार, मस्तिष्क स्वास्थ्य र न्युरोप्याथोलोजीबीचको सम्बन्धबारे अनुसन्धानले मानव स्वास्थ्यसम्बन्धी नयाँ प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न सहयोग गर्छ।

उहाँले अमेरिकी सरकारबाट २.२ मिलियन अमेरिकी डलर अनुसन्धान अनुदान प्राप्त गरेको दाबी छ । 

१८. गणितीय मोडेलबाट रोग नियन्त्रण

डा. नवीन कुँवर — गणितीय महामारी विज्ञानसँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। गणितीय मोडेल प्रयोग गरेर संक्रामक रोग कसरी फैलिन्छ, कुन अवस्थामा संक्रमण बढ्छ र नियन्त्रणका उपायले कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने अध्ययन गर्न सकिन्छ।

महामारी नियन्त्रणमा यस्ता मोडेलले स्वास्थ्य नीति निर्माण, स्रोतको व्यवस्थापन र सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमानमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

१९. नेपाली युवाको मेडिकल AI उद्यम

Famey Innox Labs — नेपाली विद्यार्थी सम्मिलित मेडिकल AI स्टार्टअपका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।  यसले MICCAI 2026 को Start-up Village मा शीर्ष दुई स्थान हासिल गरेको दाबी गरिएकाे छ । 

स्वास्थ्य सेवामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग, चिकित्सा तस्बिर विश्लेषण र चिकित्सकलाई निर्णय गर्न सहयोग गर्ने प्रणाली विकास गर्नु आजको प्रविधि संसारको महत्त्वपूर्ण दिशा हो। नेपाली युवा यस क्षेत्रमा अनुसन्धान र उद्यमशीलतामा संलग्न हुनु उत्साहजनक सम्भावना हो।

२०. ‘मुनाल’ भू-उपग्रह र नेपाली विद्यार्थीको अन्तरिक्ष सपना

त्रिष्णा श्रेष्ठ तथा अन्तरिक्ष प्रतिष्ठान नेपालसँग सम्बन्धित टोली — ‘मुनाल’ नामक भू-उपग्रह निर्माणको सन्दर्भमा उल्लेख गरिएको छ। नेपाली विद्यार्थीहरूले बनाएको यस उपग्रहको तौल ९.३ किलोग्राम रहेको र सन् २०२६ जनवरीमा भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (ISRO) को रकेटबाट प्रक्षेपण भएको दाबी गरिएकाे छ । 

वन, वनस्पति र जमिनको अध्ययनका लागि भू-उपग्रह प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ। यस्तो परियोजनाले विद्यार्थीलाई डिजाइन, इलेक्ट्रोनिक्स, सञ्चार, डाटा विश्लेषण र अन्तरिक्ष प्रणालीको व्यावहारिक अनुभव दिलाउन सक्छ।

२१. अन्तरिक्ष मौसमको अध्ययन

निराकार सापकोटा — अन्तरिक्ष मौसम अनुसन्धानसँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। सूर्यबाट निस्कने ऊर्जावान कण, सौर्य गतिविधि र पृथ्वीको भूचुम्बकीय वातावरणबीचको सम्बन्ध अन्तरिक्ष मौसम विज्ञानका महत्त्वपूर्ण विषय हुन्।

यस क्षेत्रमा हुने अनुसन्धानले उपग्रह सञ्चार, नेभिगेसन, विद्युत् प्रणाली र अन्तरिक्षमा सञ्चालन हुने उपकरणमा पर्न सक्ने प्रभाव बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ।

निष्कर्ष: नेपाली प्रतिभालाई देश विकाससँग जोड्ने समय

यी उदाहरणहरूले नेपालमा वैज्ञानिक क्षमता विकास गर्ने सम्भावना रहेको देखाउँछन्। तर प्रतिभाको प्रशंसा गरेर मात्र पुग्दैन। अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिने वातावरण, पर्याप्त बजेट, आधुनिक प्रयोगशाला, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, प्रतिस्पर्धी अवसर र अनुसन्धानकर्ताको सम्मान पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।

हामीले आफ्ना वैज्ञानिकलाई विदेशमा सफल भएको खबर आएपछि मात्र सम्झने होइन, नेपालमै अनुसन्धान गर्न चाहने युवालाई पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान संस्कृतिको विकास, विद्यालय तहदेखि वैज्ञानिक सोचको प्रवर्द्धन, अनुसन्धानमा आधारित उद्योगको विस्तार र प्रतिभा पलायन घटाउने नीतिहरूमा ध्यान दिनुपर्छ।

नेपाली प्रतिभाले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा योगदान दिइरहेको तथ्य हाम्रो आत्मविश्वासको आधार हो। अबको लक्ष्य व्यक्तिगत सफलतालाई राष्ट्रिय क्षमतामा रूपान्तरण गर्नु हुनुपर्छ।

नेपाल श्रमशक्ति मात्र उत्पादन गर्ने देश होइन; ज्ञान, नवप्रवर्तन र वैज्ञानिक सम्भावना बोकेको देश पनि हो। नेपाली मस्तिष्कलाई अवसर, स्रोत र सम्मान दिन सक्यौँ भने यही प्रतिभाले नेपालको भविष्य निर्माण गर्न सक्छ।