नवराज पथिक
काठमाडौं कात्तिक ३०। राजनीतिमा समय र परिस्थितिले मानिसलाई कहाँबाट कहाँ पुर्याउँछ भन्ने कुरा बुझ्न कहिलेकाहीँ एउटा पर्व, एउटा दृश्य र त्यसमा नेताहरूको सहभागिता नै पर्याप्त हुन्छ। यस वर्षको छठ पर्वमा मधेसका छठघाटमा देखिएको राजनीतिक दृश्यले यस्तै एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ ।
आखिर नेताहरूलाई मधेस झरेर टोकरी बोक्नुपर्ने अवस्था किन आयो ? के यो धार्मिक आस्थाको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हो, मधेसको संस्कृति र परम्पराप्रतिको सम्मान हो वा जनताको मन जित्न धर्म र संस्कृतिलाई राजनीतिको माध्यम बनाउने नयाँ अभ्यास ?
यसपटक छठघाटमा देखिएका दृश्य सामान्य थिएनन्। रास्वपा सभापति रवि लामिछाने, कांग्रेस सभापति गगन थापा, उज्यालाे नेपालकाे अध्यक्ष कुलमान घिसिङ छठ पर्व मनाउन मधेस पुग्नुभयाे । उहाँहरू केवल छठघाटमा उपस्थित मात्र हुनुभएन, टोकरी बोकेर घाटसम्म पुग्नुभयो, छठका परम्परागत विधिमा सहभागी हुनुभयो र पोखरीको जलमा डुबेरै अस्ताउँदो तथा उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनुभयो।
नेताहरूको यो दृश्यले सामाजिक सञ्जालदेखि राजनीतिक वृत्तसम्म चर्चा पाउनु स्वाभाविक थियो। कसैले यसलाई मधेसप्रतिको सम्मान र सांस्कृतिक एकताको सुन्दर उदाहरणका रूपमा लिए भने कसैले यसभित्र राजनीतिक सन्देश र स्वार्थ खोजे।
याे प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन– आखिर एकाएक नेताहरूमा मधेस र छठप्रतिको यति धेरै मोह कसरी जाग्यो ? विगतमा पनि छठ पर्व हुन्थ्यो, मधेसका पोखरी र नदी किनारमा लाखौँ मानिस भेला हुन्थे, अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्थ्यो। नेपाल बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो भन्ने कुरा पनि आज मात्र स्थापित भएको होइन। तर यसपटक नेताहरूको नाटकिय सहभागिताले विशेष महत्व पायो ?
छठ : एउटा पर्व मात्र होइन, आस्था, अनुशासन र प्रकृतिप्रतिको सम्मान
छठ पर्वलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्ड वा पूजा–आराधनाका रूपमा बुझ्नु यसको वास्तविक महत्त्वलाई सीमित गर्नु हो। यो सूर्य उपासनाको प्राचीन परम्परा हो। प्रकृति, जल, सूर्य, स्वच्छता, संयम, समर्पण र सामूहिक सद्भावसँग जोडिएको विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो।
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार सूर्यलाई जीवन, ऊर्जा, स्वास्थ्य र प्रकाशको स्रोतका रूपमा पूजा गरिन्छ। सूर्यबिना पृथ्वीमा जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन। छठमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर बिदाइ गरिन्छ र भोलिपल्ट उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर स्वागत गरिन्छ। यसले जीवनको निरन्तरता, समयको चक्र र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताको सन्देश दिन्छ।
छठको अर्को विशिष्ट पक्ष भनेको अस्ताउँदो सूर्यलाई समेत उत्तिकै श्रद्धाका साथ अर्घ्य दिनु हो। समाजमा प्रायः उदाउँदो सूर्यलाई मात्र सम्मान गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर छठले अस्ताउँदो सूर्यको पनि महत्त्व सम्झाउँछ। जीवनमा सफलता, शक्ति र प्रतिष्ठा प्राप्त हुँदा मात्र होइन, अस्ताउँदै गरेको समय र परिस्थितिलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो जीवनदर्शन यसमा अन्तर्निहित छ।
धार्मिक आस्थालाई राजनीतिक लाभको साधन बनाउने प्रवृत्तिप्रति भने समाज सचेत रहनुपर्छ। धर्म मानिसको निजी विश्वास, सामूहिक पहिचान र नैतिक जीवनसँग जोडिएको संवेदनशील विषय हो। यसलाई केवल जनमत आकर्षित गर्ने माध्यममा सीमित गरियो भने पर्वको वास्तविक मर्म कमजोर हुन सक्छ।
यस पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर अनुशासन, शुद्धता, संयम र समर्पण अपनाउँछन्। परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, समृद्धि र सन्तानको कल्याणको कामना गर्दै श्रद्धापूर्वक व्रत बस्छन्। विशेषगरी महिलाहरूको सहभागिता र समर्पण यस पर्वको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यद्यपि पुरुषहरू पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ व्रत र पूजामा सहभागी हुन्छन्।
छठको पूजा सामग्री, बाँसका टोकरी, सुप, फलफूल, ठेकुवा, कसार, उखु, नरिवल र अन्य प्रसादले यस पर्वलाई आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक पहिचान दिएका छन्। यी सामग्री केवल पूजा गर्ने वस्तु होइनन्, स्थानीय कृषि, प्रकृति, श्रम, परम्परा र सामुदायिक जीवनसँग जोडिएका प्रतीक पनि हुन्।
त्यसैले छठको वास्तविक सुन्दरता पोखरीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिनुमा मात्र छैन, त्यसका लागि गरिने तयारी, अनुशासन, सामूहिक श्रम, पारिवारिक एकता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानमा पनि छ।
सामाजिक सद्भावको अनुपम उदाहरण : जहाँ जात, वर्ग र विभाजन गौण हुन्छन्
छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक चरित्र हो। छठघाटमा पुग्दा मानिसको जात, वर्ग, आर्थिक हैसियत र राजनीतिक पहिचानभन्दा ठूलो कुरा साझा आस्था र सहभागिता बन्न पुग्छ।
कसैले पोखरी सफा गर्छन्, कसैले घाट सजाउँछन्, कसैले बाटोघाटो व्यवस्थापन गर्छन्, कसैले व्रतालुहरूलाई सहयोग गर्छन्। गाउँ, टोल र समुदायका मानिसहरू मिलेर सार्वजनिक स्थल सफा गर्ने र पूजाको व्यवस्था गर्ने परम्परा आफैँमा सामाजिक एकताको उत्कृष्ट अभ्यास हो।
छठले स्वच्छताको सन्देश दिन्छ। जलाशय, पोखरी, नदी र घाट सफा राख्न प्रेरित गर्छ। प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई पुनः स्मरण गराउँछ। समाजमा सामूहिक जिम्मेवारी र परोपकारको भावना विकास गर्छ।
पोखरीमा डुबेर सूर्यलाई अर्घ्य दिने नेताहरूले मधेसका जनताको आँसु र पीडालाई पनि बुझ्न सक्नुपर्छ। छठको प्रसाद ग्रहण गर्नेहरूले किसानको उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने नीतिमा पनि प्रतिबद्धता देखाउनुपर्छ। व्रतालुहरूको श्रद्धालाई सम्मान गर्नेहरूले महिलाको सुरक्षा, सम्मान, स्वास्थ्य र समान अवसरका सवालमा पनि जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
अर्कोतर्फ, छठले परिवार र समुदायलाई एकै ठाउँमा जोड्छ। टाढा रहेका आफन्त घर फर्कन्छन्। गाउँघरमा चहलपहल बढ्छ। स्थानीय बजार चलायमान हुन्छन्। बाँसका सामग्री बनाउने कारीगर, किसान, फलफूल व्यापारी, साना व्यवसायी र श्रमिकले आर्थिक गतिविधिको अवसर पाउँछन्।
यस अर्थमा छठ धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग पनि जोडिएको महत्त्वपूर्ण उत्सव हो।
मधेसको सांस्कृतिक पहिचान, तर सम्पूर्ण नेपालको साझा सम्पदा
छठ पर्वको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक जरा विशेषगरी मिथिला र मधेसको समाजमा गहिरोसँग फैलिएको छ। तर आज यसको दायरा मधेसमा मात्र सीमित छैन। काठमाडौं उपत्यकादेखि पहाडी जिल्ला र देशका विभिन्न भूभागमा समेत छठ श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइन्छ। विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले पनि यसलाई आफ्नो संस्कृति र पहिचानसँग जोडेर मनाउने गरेका छन्।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ– कुनै पनि समुदायको संस्कृति उसको निजी घेराभित्र सीमित रहनु हुँदैन। एक समुदायको मौलिक परम्परा अर्को समुदायका लागि पनि सम्मान, सिकाइ र आत्मीयताको आधार बन्न सक्छ।
नेपालको सुन्दरता नै यही विविधतामा छ। हिमालको बौद्ध परम्परा, पहाडका जात्रा र पर्व, मधेसको छठ, मिथिलाको सांस्कृतिक विरासत र देशका विभिन्न जातजातिका मौलिक परम्पराहरू मिलेर नेपालको राष्ट्रिय पहिचान बनेको छ।
त्यसैले छठलाई केवल मधेसको पर्व भनेर सीमित गर्नु यसको राष्ट्रिय महत्त्वलाई संकुचित गर्नु हो। यो मधेसको गौरव हो, तर सम्पूर्ण नेपालीको साझा सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो। यस पटककाे नेताहरुकाे तामझामले यसलाई आझ साझा बनाउने प्रयास गरेकाे छ ।
तर नेताहरूमा यो मोह एकाएक किन जाग्यो ?
अब मूल प्रश्नतर्फ फर्कौँ।
रवि लामिछाने, गगन थापा र कुलमान घिसिङजस्ता सार्वजनिक व्यक्तित्वहरू छठघाटमा पुग्नु, टोकरी बोक्नु र पूजामा सहभागी हुनु आफैँमा नराम्रो कुरा होइन। यसले बरु देशका विभिन्न समुदायका संस्कृति र परम्परामा सार्वजनिक नेतृत्वको सहभागिताले सामाजिक सद्भाव बढाउन सहयोग गर्न सक्छ। तर उनीहरूको सहभागिताको समय, शैली र सार्वजनिक प्रस्तुतिले राजनीतिक प्रश्न उठाउने ठाउँ पनि दिएको छ।
यी नेताहरू आज राजनीतिमा प्रवेश गरेका नयाँ अनुहार होइनन्। उहाँहरू लामो समयदेखि सार्वजनिक र राजनीतिक जीवनमा सक्रिय हुनुहुन्छ। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो भन्ने वास्तविकता पनि उहाँहरूलाई आज मात्र थाहा भएको होइन। मधेसको सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक महत्त्व पनि नयाँ विषय होइन।
त्यसो भए विगतमा किन यस्तो सक्रियता देखिएन ? अहिले किन छठघाटमा टोकरी बोकेर पुग्नुपर्ने आवश्यकता महसुस भयो ? के मधेसको सांस्कृतिक पहिचानप्रतिको बुझाइमा परिवर्तन आएको हो ? कि राजनीतिक प्रतिस्पर्धामा मधेसको जनमत र भावनाको महत्त्व अझ बढी महसुस हुन थालेको हो ?
मधेसका पवित्र पोखरीको जलले नेताहरूको मनमा रहेको राजनीतिक अहंकार, स्वार्थ र संकीर्णता पखाल्न सकोस्। छठी माईको आशीर्वादले सबैमा सेवा, समर्पण, इमानदारी र निष्ठाको भावना जगाओस्।अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान गर्ने छठको दर्शनले नेताहरूलाई समय र परिस्थितिअनुसार जनताको सम्मान गर्न सिकाओस्। आफू जलेर संसारलाई उज्यालो दिने सूर्यबाट नेतृत्वले पनि त्याग, निष्ठा र सेवाको पाठ सिक्न सकोस्।
राजनीतिमा कुनै पनि सार्वजनिक गतिविधि सधैँ निर्विवाद हुँदैन। नेताहरूको एउटा तस्बिर, एउटा अभिव्यक्ति र एउटा सहभागिताले पनि राजनीतिक सन्देश बोकेको हुन सक्छ। त्यसैले छठघाटमा देखिएको टोकरी र नेताहरूको सहभागितालाई केवल धार्मिक दृश्यका रूपमा मात्र व्याख्या गर्न कठिन हुन्छ। याे सबै खेले स्थानीय तह निर्वाचन केन्द्रित खेल त हाइन भन्ने प्रश्न पनि त्यतिकै जवरजस्त रुपमा उठेकाे छ ।
उहाँहरुकाे मनमा साँचो श्रद्धा हुन सक्छ। उहाँहरुले सांस्कृतिक एकताको सन्देश दिन खोजेको हुन सक्छ। उहाँहरुले यसलाई जनतासँग नजिकिने अवसरका रूपमा लिएको पनि हुन सक्छ। तर वास्तविक उद्देश्य के थियो भन्ने कुरा अनुमानका आधारमा ठोकुवा गर्न सकिँदैन । भाेलि उहाँहरुले मधेसालई गर्ने ब्यवहारले यसलाई पुष्टि गर्दै जाला ।
यसमा जनताले प्रश्न गर्न पाउँछन्। सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय व्यक्तिहरूको व्यवहार, प्राथमिकता र निरन्तरतामाथि प्रश्न उठाउनु लोकतान्त्रिक समाजको स्वाभाविक अभ्यास हो।
एक दिन टोकरी बोकेर पुग्न सजिलो छ, वर्षभरि जनताको पीडा बोक्न गाह्राे छ
नेताहरूका लागि छठघाटमा पुगेर टोकरी बोक्नु, पोखरीमा डुब्नु र सूर्यलाई अर्घ्य दिनु एउटा दिनको कार्यक्रम हुन सक्छ। तर मधेसका जनताको वास्तविक जीवनका समस्या एक दिनका कार्यक्रमले समाधान हुँदैनन्। मधेसमा सदियाैँदेखि गढेकाे दु:ख र पीडा छ ।
मधेसका किसानले सिँचाइ, मल, बीउ, उचित मूल्य र बजारको समस्या भोगिरहेका छन्। शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अवस्था सुधारको प्रतीक्षामा छ। बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, कमजोर पूर्वाधार, बाढी र डुबान, खानेपानी तथा नागरिकका आधारभूत अधिकारका सवाल अझै गम्भीर छन्।
अहिले पनि लगाउने ताताे लुगार र न्यानाे ओढ्ने नभएर मधेसमा मानिसहरु कठाङ्ग्रिएर मर्ने क्रम जारी छ । भर्खरै सुरु भएकाे जाडोले कतिकाे ज्यान लिने हाे ठेगान छैन । छठघाटमा टोकरी बोकेर पुग्ने नेताहरूले यी समस्याको भारी पनि बोक्न सक्नुपर्छ।
नेताहरूले यसपटक टोकरी बोकेर घाटसम्म पुग्नुभयो। अब जनताको दुःख, पीडा, अभाव र अपेक्षाको भारी पनि त्यसरी नै बोक्न सक्नुहोस्। किनकि जनताको मन जित्ने बाटो छठघाटको तस्बिरबाट होइन, जनताको जीवनमा ल्याइएको सकारात्मक परिवर्तनबाट तय हुन्छ।
पोखरीमा डुबेर सूर्यलाई अर्घ्य दिने नेताहरूले मधेसका जनताको आँसु र पीडालाई पनि बुझ्न सक्नुपर्छ। छठको प्रसाद ग्रहण गर्नेहरूले किसानको उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने नीतिमा पनि प्रतिबद्धता देखाउनुपर्छ। व्रतालुहरूको श्रद्धालाई सम्मान गर्नेहरूले महिलाको सुरक्षा, सम्मान, स्वास्थ्य र समान अवसरका सवालमा पनि जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
धार्मिक आस्थाको प्रदर्शनभन्दा व्यवहारमा देखिने इमानदारी ठूलो कुरा हो। जनताको मन जित्न एक दिनको उपस्थिति पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि वर्षभरि जनतासँग जोडिनुपर्छ।
नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा छठघाटको तस्बिरमा होइन, जनताको जीवनमा आएको परिवर्तनमा हुन्छ।
धर्मको आडमा राजनीति होइन, धर्मबाट सेवा र समर्पणको शिक्षा लिन सकौँ
नेपाल धर्मनिरपेक्ष मुलुक हो। यसको अर्थ धर्म र संस्कृतिको अवमूल्यन होइन, सबै धर्म, संस्कृति र आस्थालाई समान सम्मान र स्वतन्त्रता दिनु हो।
त्यसैले नेताहरू कुनै पनि धार्मिक पर्वमा सहभागी हुनुलाई गलत भन्न मिल्दैन। बरु सबै समुदायका पर्व र परम्परामा सम्मानपूर्वक सहभागी हुनु सामाजिक सद्भावका लागि सकारात्मक हुन सक्छ।
तर धार्मिक आस्थालाई राजनीतिक लाभको साधन बनाउने प्रवृत्तिप्रति भने समाज सचेत रहनुपर्छ। धर्म मानिसको निजी विश्वास, सामूहिक पहिचान र नैतिक जीवनसँग जोडिएको संवेदनशील विषय हो। यसलाई केवल जनमत आकर्षित गर्ने माध्यममा सीमित गरियो भने पर्वको वास्तविक मर्म कमजोर हुन सक्छ।
नेताहरूले छठ मनाउनु राम्रो हो, तर छठको नाममा देखाइएको आत्मीयता व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ। मधेसमा मात्र होइन, देशका हरेक समुदायका संस्कृति र भावनाप्रति समान सम्मान हुनुपर्छ। एउटा समुदायको पर्वमा देखिएको उत्साह अर्को समुदायको पीडा र पहिचानप्रति उदासीनतामा बदलिनु हुँदैन। पर्वकाे बेलामा टाेकरी बाेकेर घाटमा पुग्ने नेताहरुले एउटा मधेसीलाई गरिवीकै कारण मृत्युवरणर गरेर घाटमा पग्नबाट जाेगाउँछन् कि जाेगाउँदैनन् ? मूल विषय याे हाे .
नेतृत्व भनेको सबैको आस्था, संस्कृति र अधिकारको सम्मान गर्नु हो। धार्मिक सहिष्णुता भाषणमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ। मत बटुल्नलाई घाटमा पुग्ने मात्र हाेइन सेवा गर्न नागरिककाे घरदैलाेमा पुग्नु पर्छ ।
टोकरी बोक्ने हातले देशको जिम्मेवारी पनि बोक्न सक्नुपर्छ
खैर, नेताहरूको मनमा जे होस्, मथिङ्गलमा जे चलिरहेको होस्, उहाँहरूको आन्तरिक उद्देश्य जे भए पनि यसपटकको छठ पर्वले एउटा सुन्दर दृश्य प्रस्तुत गरेको छ। मधेसका पोखरी र छठघाटमा पहाड र हिमालका प्रतिनिधित्व गर्ने अनुहारहरू देखिनु, फरक समुदायका मानिसहरू एकै ठाउँमा उभिनु र एउटै सूर्यलाई अर्घ्य दिनु आफैँमा राष्ट्रिय एकताको सन्देश हो।
यस दृश्यलाई केवल राजनीतिक स्वार्थको चस्माबाट हेरेर यसको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई अस्वीकार गर्नु पनि उचित हुँदैन। बरु यसलाई एउटा अवसरका रूपमा लिनुपर्छ– जहाँ पर्वले मानिसलाई जोडोस्, संस्कृतिले एकअर्कालाई बुझ्न सिकाओस् र राजनीतिले विभाजन होइन, एकताको बाटो रोजोस्।
मधेसका पवित्र पोखरीको जलले नेताहरूको मनमा रहेको राजनीतिक अहंकार, स्वार्थ र संकीर्णता पखाल्न सकोस्। छठी माईको आशीर्वादले सबैमा सेवा, समर्पण, इमानदारी र निष्ठाको भावना जगाओस्।अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान गर्ने छठको दर्शनले नेताहरूलाई समय र परिस्थितिअनुसार जनताको सम्मान गर्न सिकाओस्। आफू जलेर संसारलाई उज्यालो दिने सूर्यबाट नेतृत्वले पनि त्याग, निष्ठा र सेवाको पाठ सिक्न सकोस्।
नेताहरूले यसपटक टोकरी बोकेर घाटसम्म पुग्नुभयो। अब जनताको दुःख, पीडा, अभाव र अपेक्षाको भारी पनि त्यसरी नै बोक्न सक्नुहोस्। किनकि जनताको मन जित्ने बाटो छठघाटको तस्बिरबाट होइन, जनताको जीवनमा ल्याइएको सकारात्मक परिवर्तनबाट तय हुन्छ।
यसपटकको छठ पर्वले मधेस, पहाड र हिमाललाई अझ नजिक ल्याएको छ। यो आत्मीयता कुनै एउटा पर्व, एउटा तस्बिर वा एउटा राजनीतिक मौसममा मात्र सीमित नरहोस्। नेपाली–नेपालीबीचको सद्भाव, सहिष्णुता, सम्मान र राष्ट्रिय एकता अझ बलियो बनिरहोस्।
अस्ताउँदो सूर्यलाई बिदाइ गर्दै उदाउँदो सूर्यको स्वागत गर्ने यस पवित्र पर्वले सबैको जीवनमा सुख, शान्ति, समृद्धि र उज्यालो ल्याओस्।
छठी माईको जय होस् !














प्रतिक्रिया दिनुहोस्