आनन्द पाेखरेल 

नेपाल आज केवल सत्ता परिवर्तनको बहसमा सीमित राष्ट्र होइन; यो आफ्नै निर्णय क्षमतामाथि प्रश्न उठिरहेको, विकासको दिशा अन्योलमा परेको र युवाको भविष्य अनिश्चित बन्दै गएको सङ्क्रमणकालीन मोडमा उभिएको देश हो। राजनीतिक अस्थिरता, नीतिगत अस्पष्टता, बाह्य निर्भरता र संस्थागत कमजोरीले राष्ट्रिय स्वाधीनतामाथि गम्भीर चुनौती सिर्जना गरेको छ। यस्तो बेला निर्वाचन केवल प्रतिनिधि छान्ने औपचारिक प्रक्रिया होइन, यो राष्ट्रको दिशा तय गर्ने निर्णायक क्षण हो।

यही सन्दर्भमा युवा पुस्ताको सक्रिय हस्तक्षेप नेपालको सार्वभौमिकता सुदृढ गर्ने ऐतिहासिक अवसरका रूपमा देखा परेको छ। युवाको सचेत, संगठित र वैचारिक सहभागिताले मात्र लोकतन्त्रलाई जीवित, उत्तरदायी र राष्ट्रिय हितमुखी बनाउन सक्छ।

१. सङ्कटको स्वरूप: सत्ता होइन, संरचनाको प्रश्न

आजको सङ्कट आकस्मिक होइन। यो दीर्घकालीन वैचारिक विचलन, निर्भर अर्थनीति, दलाल पुँजीसँगको साँठगाँठ र जनताबाट टाढिँदै गएको नेतृत्वको परिणाम हो। जब राजनीतिक निर्णयहरू राष्ट्रिय आवश्यकताभन्दा बाह्य दबाब, अनुदान र ऋणको सर्तमा आधारित हुन थाल्छन्, तब स्वाधीनता केवल संविधानको शब्दमा सीमित हुन पुग्छ।

सार्वभौमिकता केवल भौगोलिक सीमाको रक्षा होइन; यो नीतिगत स्वतन्त्रता, आर्थिक आत्मनिर्भरता र सांस्कृतिक आत्मसम्मानसँग गाँसिएको प्रश्न हो। यदि युवाले यो यथार्थलाई बुझेनन् भने राष्ट्रको निर्णय क्षमता क्रमशः कमजोर हुँदै जानेछ।

२. वैचारिक आधार: जनताको बहुदलीय जनवाद र युवा भूमिका

नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले विकसित गरेको मदन भण्डारी द्वारा प्रतिपादित ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ (जबज) ले लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचन प्रक्रियामा सीमित राख्दैन। यसले बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, नागरिक स्वतन्त्रता, राष्ट्रिय स्वाधीनता र सामाजिक न्यायलाई एकसाथ जोड्छ।

जबजको मूल मर्म :

• राज्यसत्ता जनताको सेवक हुनुपर्छ।
• नेतृत्व वैचारिक रूपमा स्पष्ट र जनउत्तरदायी हुनुपर्छ।
• विकासको दिशा बाह्य निर्भरताले होइन, राष्ट्रिय आवश्यकताले निर्धारण गर्नुपर्छ।

आजको युवा आन्दोलनको वैचारिक आधार यही सिद्धान्त हो। युवा हस्तक्षेप आवेगको परिणाम होइन; यो लोकतन्त्रलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो।

३. किन निर्वाचनमै हस्तक्षेप ?

लोकतन्त्रको सबैभन्दा प्रभावकारी औजार निर्वाचन हो। सडक आन्दोलन, सामाजिक सञ्जालको बहस वा बौद्धिक विमर्श महत्त्वपूर्ण भए पनि अन्ततः नीति निर्माण गर्ने अधिकार संसद् र सरकारसँग हुन्छ। त्यसैले निर्वाचनमा सक्रिय सहभागिता-मतदान, अभियान, वैचारिक बहस र जनमत निर्माण-युवा आन्दोलनको केन्द्रीय अभ्यास बन्नुपर्छ।

यदि युवा निष्क्रिय रहे भने निर्णय प्रक्रियामा पुरानै सोच र निर्भर राजनीतिले निरन्तरता पाउनेछ। तर यदि युवा संगठित भएर आफ्नो वैचारिक निकटताको पक्षमा उभिए भने राजनीतिक सन्तुलन बदलिन सक्छ।

४. युवामाथिको संरचनात्मक अन्याय

नेपालका लाखौँ युवा बेरोजगारी, अल्परोजगारी र बाध्यात्मक वैदेशिक रोजगारीको चक्रमा छन्। शिक्षा प्राप्त गरे पनि अवसर सीमित छन्। नीति निर्माण तहमा युवाको प्रतिनिधित्व न्यून छ। राज्यले युवालाई विकासको साझेदारभन्दा ‘समस्या’का रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

यो अवस्था प्राकृतिक होइन; यो असफल नेतृत्व र निर्भर अर्थतन्त्रको परिणाम हो। जब उत्पादनमुखी उद्योग, कृषि आधुनिकीकरण र प्रविधि क्षेत्रमा लगानीभन्दा उपभोगमुखी अर्थनीतिलाई प्राथमिकता दिइन्छ, तब युवाको श्रम बिदेसिन्छ र भविष्य असुरक्षित बन्छ।

त्यसैले युवा आन्दोलनको लक्ष्य केवल अवसर माग्नु होइन; अवसर सिर्जना गर्ने नीतिगत परिवर्तन सुनिश्चित गर्नु हो।

५. युवा आन्दोलनका आधारभूत मान्यता

युवा हस्तक्षेप निम्न मान्यतामा आधारित हुनुपर्छ :

1. राष्ट्रिय स्वाधीनता सर्वोपरि – कुनै पनि विकास स्वाधीन निर्णय क्षमताविना सम्भव छैन।
2. जनता नै सार्वभौम शक्ति – सत्ता जनताको सेवक हो, मालिक होइन।
3. जनउत्तरदायी बहुदलीय लोकतन्त्र – चुनाव जित्नु पर्याप्त होइन; निरन्तर जबाफदेहिता अनिवार्य छ।
4. आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र – रोजगारी, उत्पादन र उद्योगमा स्वदेशी क्षमता विकास।
5. राजनीति सेवाको माध्यम – सत्ताको व्यापार होइन, सार्वजनिक दायित्व।

यी मान्यताबाट विचलन हुँदा नै आजको सङ्कट उत्पन्न भएको हो।

६. संघर्षको दिशा: चेतना, संगठन र हस्तक्षेप

६.१ वैचारिक जागरण

राजनीतिप्रति वितृष्णा फैलाउने प्रवृत्ति लोकतन्त्रका लागि खतरनाक हुन्छ। ‘राजनीति फोहोरी छ’ भन्ने निराशावाद तोडेर ‘राजनीति सुधार्ने जिम्मेवारी हाम्रो हो’ भन्ने चेतना विकास गर्नुपर्छ।

६.२ संगठन र एकता

क्याम्पस, कार्यस्थल र समुदायमा संगठित युवा शक्ति निर्माण अपरिहार्य छ। वर्ग, जात, क्षेत्र र दलगत सीमाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय मुद्दामा एकता कायम गर्नुपर्छ।

६.३ जनदबाब र निगरानी

निर्वाचनपछि पनि जनप्रतिनिधिलाई निरन्तर जबाफदेही बनाउने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ। पारदर्शिता, सुशासन र नीतिगत स्पष्टतामा युवा निगरानी प्रभावकारी हुन सक्छ।

६.४ वैकल्पिक नेतृत्व निर्माण

पुरानै अनुहारको पुनरावृत्ति परिवर्तन होइन। नयाँ सोच, नयाँ संस्कार र इमानदार नेतृत्व निर्माणमा युवाले अग्रसरता लिनुपर्छ।

७. प्रणाली सुधार, सत्ता परिवर्तन होइन

युवा आन्दोलनको मूल उद्देश्य सत्तामा पुग्नु मात्र होइन; प्रणाली सुधार गर्नु हो। भ्रष्टाचार, दलाल पुँजी र निर्भर नीतिविरुद्ध संघर्ष गर्दै लोकतन्त्रलाई व्यवहारमा उतार्नु यसको लक्ष्य हो।

राष्ट्रिय हितभन्दा माथि कुनै व्यक्तिगत वा विदेशी स्वार्थ स्वीकार्य नहुने स्पष्ट अडानले मात्र आन्दोलन विश्वसनीय बन्छ।

८. भविष्यको निर्णय: दर्शक कि निर्णायक ?

इतिहासले प्रमाणित गरेको छ-नेपालका ठुला राजनीतिक परिवर्तनहरूमा युवाको निर्णायक भूमिका रहेको छ। चाहे प्रजातान्त्रिक आन्दोलन होस् वा गणतान्त्रिक परिवर्तन, युवाको सक्रियता बिना सम्भव भएको छैन।

आज फेरि त्यस्तै मोड आएको छ। मौन बस्नु भनेको भविष्य गुमाउनु हो। संगठित भएर वैचारिक आधारमा निर्वाचनमा हस्तक्षेप गर्नु भनेको भविष्य निर्माण गर्नु हो।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) ले अघि सारेको जबजको मार्गचित्रलाई आधार मानेर राष्ट्रियता, सामाजिक न्याय र समृद्धिको एजेन्डालाई बलियो बनाउन युवाको सक्रिय सहभागिता निर्णायक हुन सक्छ भन्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।

निष्कर्ष: सार्वभौमिकता सुदृढ गर्ने बाटो

नेपालको सार्वभौमिकता केवल कूटनीतिक वक्तव्यले सुरक्षित हुँदैन; यो जनताको सचेत हस्तक्षेपबाट सुदृढ हुन्छ। निर्वाचन त्यस हस्तक्षेपको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो।

सचेत, संगठित र वैचारिक रूपमा प्रतिबद्ध युवा शक्ति लोकतन्त्रको प्राण हो। अब निर्णयको घडी आएको छ-दर्शक बनेर इतिहास हेर्ने कि सक्रिय हस्तक्षेप गरेर इतिहास लेख्ने।

यदि युवा उठे, संगठित भए र राष्ट्रको हितमा उभिए भने नेपालको भविष्य सुरक्षित हुनेछ। यदि युवा मौन रहे भने निर्भरता र अस्थिरताको चक्र दोहोरिरहनेछ।

त्यसैले आजको आह्वान स्पष्ट छ-युवा जागरण, वैचारिक स्पष्टता र निर्वाचनमार्फत हस्तक्षेप। यही बाटोले नेपालको सार्वभौमिकता सुदृढ गर्नेछ र समृद्ध भविष्यको आधार तयार गर्नेछ।