आनन्द पाेखरेल 

विश्व राजनीति आज फेरि अत्यन्त संवेदनशील र खतरनाक मोडमा पुगेको छ। शक्ति सन्तुलनको प्रतिस्पर्धा, सैन्य गठबन्धनको विस्तार, हतियार उद्योगको तीव्र वृद्धि र प्राकृतिक स्रोतहरूमाथि प्रभुत्व कायम गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षाले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई थप जटिल बनाउँदै लगेको छ। विश्वका प्रमुख शक्तिराष्ट्रहरूबीच बढ्दो अविश्वास, क्षेत्रीय द्वन्द्व र सैन्य प्रतिस्पर्धाले मानव सभ्यतालाई पुनः ठुलो युद्धको जोखिमतर्फ धकेलिरहेको चिन्ताजनक सङ्केतहरू देखिन थालेका छन्।

पछिल्ला केही वर्षमा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा देखिएको तनावले विश्व शान्तिको आधारभूत संरचनामाथि नै प्रश्न उठाएको छ। शक्ति प्रदर्शनको राजनीतिले कूटनीति र संवादको स्थान क्रमशः साँघुरो बनाउँदै लगेको छ। विशेष गरी मध्यपूर्व क्षेत्रमा बढ्दो द्वन्द्व र सैन्य गतिविधिहरूले विश्व समुदायलाई गम्भीर चिन्तामा पारेको छ।

अमेरिकाको नेतृत्वमा इजरायलमार्फत इरानमाथि गरिएको सैन्य आक्रमणले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र सार्वभौमसत्ताको सम्मानजस्ता सिद्धान्तमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। कुनै पनि राष्ट्रको आन्तरिक मामिला वा सार्वभौम अधिकारमाथि सैन्य हस्तक्षेप गर्नु विश्व शान्तिका लागि खतरनाक दृष्टान्त बन्न सक्छ। यसले केवल क्षेत्रीय तनाव मात्र होइन, विश्वव्यापी शक्ति सङ्घर्षको सम्भावनालाई समेत बढाउने जोखिम बोकेको हुन्छ।

युद्ध केवल सैनिकहरूबिचको सङ्घर्ष मात्र हुँदैन। यसको सबैभन्दा ठुलो पीडा निर्दोष नागरिकहरूले भोग्नुपर्छ। आक्रमण र प्रतिआक्रमणको चपेटामा सर्वसाधारण जनता, महिला, वृद्ध-वृद्धा र स्कुले बालबालिकासमेत परिरहेका छन्। बमवारिका कारण घरबारविहीन भएका परिवारहरू, विस्थापित समुदायहरू, भत्किएका सहरहरू र ध्वस्त भएका पूर्वाधारहरूले युद्धको क्रूर यथार्थ उजागर गरिरहेका छन्। युद्धले केवल मानव जीवन मात्र नष्ट गर्दैन, यसले समाजको संरचना, संस्कृति र भविष्यका सम्भावनाहरूलाई पनि गम्भीर रूपमा क्षति पुर्‍याउँछ।

इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरिसकेको छ कि युद्धले स्थायी समाधान कहिल्यै दिएको छैन। पहिलो विश्वयुद्ध र दोस्रो विश्वयुद्ध मानव इतिहासका सबैभन्दा भयावह घटनामध्ये पर्दछन्। ती युद्धहरूले करोडौँ मानिसको ज्यान लिए, असङ्ख्य सहरहरू ध्वस्त भए र सभ्यताको प्रगतिलाई दशकौँ पछि धकेले। दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर प्रयोग गरिएको आणविक हतियारले मानव सभ्यतालाई पूर्ण विनाशको भयावह सम्भावनासँग पहिलो पटक प्रत्यक्ष रूपमा परिचित गरायो।

आज पनि विश्वमा आणविक हतियारको भण्डार विशाल छ। शक्तिराष्ट्रहरूबीच बढ्दो सैन्य प्रतिस्पर्धाले यदि नियन्त्रण गुमायो भने परिणाम अकल्पनीय हुन सक्छ। तेस्रो विश्वयुद्धको सम्भावनाबारे समय–समयमा उठ्ने चिन्ताले विश्व समुदायलाई गम्भीर बनाइरहेको छ। आधुनिक युद्ध केवल सैनिकहरूको सीमित भिडन्त हुने छैन; यसले सम्पूर्ण मानव सभ्यताको अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठाउनेछ।

विश्व शक्तिहरूले प्रायः “सुरक्षा”, “रणनीतिक हित”, “आतंकवादविरुद्धको लडाइँ” वा “लोकतन्त्रको रक्षा” जस्ता नाराहरूलाई आधार बनाएर सैन्य हस्तक्षेप र शक्ति प्रदर्शनलाई उचित ठहर गर्ने प्रयास गरेका छन्। तर यस्ता हस्तक्षेपहरूले दीर्घकालीन शान्ति स्थापना गरेको उदाहरण इतिहासमा विरलै भेटिन्छ। बरु यिनै हस्तक्षेपहरूले धेरै क्षेत्रमा अस्थिरता, गृहयुद्ध र दीर्घकालीन द्वन्द्वलाई जन्म दिएका छन्।

मध्यपूर्व क्षेत्र यसको स्पष्ट उदाहरण हो। दशकौँदेखि जारी युद्ध, सत्ता सङ्घर्ष र बाह्य हस्तक्षेपले त्यहाँको राजनीतिक स्थायित्वलाई कमजोर बनाएको छ। परिणामस्वरूप लाखौँ मानिस विस्थापित भएका छन्, आर्थिक विकास अवरुद्ध भएको छ र समाजमा असुरक्षा तथा अविश्वास गहिरिँदै गएको छ।

साम्राज्यवादी प्रभुत्व र सैन्य वर्चस्वको राजनीतिले विश्व शान्तिका लागि ठुलो चुनौती सिर्जना गरेको छ। शक्तिराष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धाले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको प्रभावकारिता पनि कमजोर बनाइरहेको छ। जब शक्तिशाली राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संस्थाहरूलाई आफ्नो स्वार्थअनुसार प्रयोग गर्न खोज्छन्, तब विश्वव्यापी नियम र मान्यताहरूको विश्वसनीयता नै कमजोर हुन्छ।

आजको आवश्यकता भनेको युद्धको राजनीतिबाट बाहिर निस्केर संवाद र सहकार्यको मार्ग रोज्ने राजनीतिक परिपक्वता हो। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई शक्ति प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धा होइन, पारस्परिक सम्मान, समानता र सहअस्तित्वको आधारमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। विश्वका सबै राष्ट्रहरू साना वा ठुला, शक्तिशाली वा कमजोर—सबैको सार्वभौमसत्ता र सम्मान समान रूपमा मान्य हुनुपर्छ।

कूटनीति नै द्वन्द्व समाधानको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो। इतिहासले देखाएको छ कि कठिनतम विवादहरू पनि संवाद र सम्झौताबाट समाधान भएका उदाहरणहरू छन्। शीतयुद्धको अन्त्य, विभिन्न क्षेत्रीय शान्ति सम्झौताहरू र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका पहलहरूले यो सम्भव भएको प्रमाणित गरेका छन्।

यदि शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्नो शक्ति जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गरेनन् भने विश्व निरन्तर अस्थिरताको दुष्चक्रमा फसिरहनेछ। त्यसैले विश्व राजनीति केवल शक्ति सन्तुलनको खेल बन्नु हुँदैन। यसलाई साझा मानव हितको दृष्टिकोणबाट सञ्चालन गर्नुपर्छ।

यस सन्दर्भमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विश्व शान्ति कायम राख्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको यो संस्था आज पनि अन्तर्राष्ट्रिय विवाद समाधानको प्रमुख मञ्च हो। यद्यपि, शक्ति राष्ट्रहरूको राजनीतिक प्रतिस्पर्धाका कारण कतिपय अवस्थामा यसको प्रभावकारिता सीमित भएको देखिन्छ। त्यसैले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई थप प्रभावकारी बनाउने र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मान सुनिश्चित गर्ने दिशामा विश्व समुदायले गम्भीर पहल गर्न आवश्यक छ।

क्षेत्रीय सङ्गठनहरू पनि शान्ति स्थापना र द्वन्द्व व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। यदि क्षेत्रीय स्तरमा सहकार्य र संवादको वातावरण बलियो बनाइयो भने धेरै विवादहरू ठुलो युद्धमा रूपान्तरण हुनुअघि नै समाधान गर्न सकिन्छ।

तर शान्ति कायम गर्ने जिम्मेवारी केवल सरकारहरू वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको मात्र होइन। विश्वका नागरिक समाज, बुद्धिजीवी, मानवअधिकारकर्मी र आम जनताले पनि यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। इतिहासमा धेरै पटक जनमतले युद्धलाई रोक्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

जब जनता युद्धविरुद्ध एकजुट हुन्छन्, तब राजनीतिक नेतृत्वलाई पनि आफ्नो नीति पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ। शान्ति आन्दोलनहरूले विश्व राजनीति बदल्न सक्ने शक्ति राख्छन्। त्यसैले आज विश्वभरका नागरिकहरूलाई युद्धको उन्मादविरुद्ध आवाज उठाउनु आवश्यक छ।

मिडिया, शिक्षण संस्था र बौद्धिक समुदायले पनि शान्ति र सहअस्तित्वको संस्कृति निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। यदि समाजमा संवाद, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानका मूल्यहरू बलियो बनाइयो भने द्वन्द्व समाधानका सम्भावनाहरू पनि बढ्छन्।

आज मानव सभ्यता एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातर्फ विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक विकासका अभूतपूर्व सम्भावनाहरू छन्। अर्कोतर्फ युद्ध, विनाश र पर्यावरणीय सङ्कटजस्ता गम्भीर चुनौतीहरू पनि छन्।

हामीले कस्तो विश्व निर्माण गर्ने भन्ने निर्णय आजको पुस्ताले गर्नुपर्नेछ। विनाशको बाटो कि सहकार्यको बाटो ? हतियारको भाषा कि संवादको भाषा ? प्रभुत्वको राजनीति कि न्यायपूर्ण सहअस्तित्व ?

यदि मानव सभ्यतालाई सुरक्षित राख्ने हो भने उत्तर स्पष्ट छ-
हामीले युद्ध होइन शान्ति रोज्नुपर्छ।
द्वन्द्व होइन संवाद रोज्नुपर्छ।
प्रभुत्व होइन समानता र न्यायमा आधारित सहअस्तित्व रोज्नुपर्छ।

विश्व शान्तिको मार्ग शक्ति प्रदर्शनबाट होइन, विवेकपूर्ण कूटनीति, आपसी विश्वास र साझा हितको खोजीबाट मात्र सम्भव हुन्छ। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठुलो राजनीतिक र नैतिक जिम्मेवारी भनेको युद्धको उन्मादलाई रोक्दै विश्वलाई शान्ति, सहकार्य र न्यायपूर्ण सहअस्तित्वको दिशातर्फ अघि बढाउनु हो।

शक्ति राष्ट्रहरू, विशेषतः अमेरिका लगायत प्रभावशाली देशहरूले युद्धको मार्ग त्यागेर संवाद र शान्ति वार्ताको पहल गर्नुपर्छ। सैन्य आक्रमण र प्रतिशोधको राजनीति अन्त्य गर्दै कूटनीतिक समाधानतर्फ अग्रसर हुनु आजको ऐतिहासिक आवश्यकता हो।

मानव सभ्यता हजारौँ वर्षको सङ्घर्ष, ज्ञान र अनुभवबाट बनेको हो। यसलाई विनाशको दिशातर्फ लैजानु हाम्रो सामूहिक असफलता हुनेछ। त्यसैले आज विश्व समुदायले स्पष्ट सन्देश दिनुपर्छ-
युद्धको उन्माद होइन, शान्तिको मार्ग रोजौँ।

जय कूटनीति।
जय विश्व शान्ति।