नवराज पथिक 

आज कुकुर तिहार । कुकुरको विशेष पूजा गरी भोजन गराएर कुकुर प्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै मनाइँदै छ । 

धार्मिक आस्थादेखि सामाजिक सुरक्षासम्म, गाउँघरको पहरेदारदेखि आधुनिक परिवारको आत्मीय साथीसम्म कुकुरले मानव सभ्यतासँग लामो सहयात्रा गरेको छ। वर्षमा एक दिन माला र टीका लगाएर पूजा गरिने कुकुरलाई बाँकी ३६४ दिन पनि माया, सम्मान र संरक्षण दिन सक्नु नै कुकुर तिहारको वास्तविक सन्देश हो।

नेपाली समाजमा तिहार केवल उज्यालो, फूलमाला, देउसीभैलो र दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको आत्मीयताको पर्व मात्र होइन, प्रकृति र प्राणीप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक उत्सव पनि हो। पाँच दिनसम्म मनाइने यमपञ्चकमा काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा मानव जीवनको समेत विशेष महत्त्वका साथ पूजा गरिन्छ। यही क्रममा मनाइने कुकुर तिहारले मानव जीवनसँग अत्यन्त निकट सम्बन्ध राख्ने एउटा इमानदार प्राणीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दछ।

संसारका धेरै समाजमा कुकुरलाई घरपालुवा जनावर वा सुरक्षाका लागि पालिने प्राणीका रूपमा मात्र हेरिन्छ। तर नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा कुकुरले त्यसभन्दा फराकिलो स्थान पाएको छ। कुकुरलाई धार्मिक आस्थाको प्रतीक, सुरक्षाको साथी, इमानदारीको उदाहरण र मानवीय सम्बन्धको आत्मीय सहयात्रीका रूपमा लिइन्छ।

कुकुर तिहारको विशेषता नै यही हो- मानिसले सामान्यतया आफूभन्दा कमजोर ठान्ने एउटा प्राणीलाई सम्मानपूर्वक आफ्नो नजिक राखेर उसको योगदानको स्मरण गर्दछ।

धार्मिक मान्यता र पौराणिक सम्बन्ध

हिन्दु धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई भगवान् भैरवको वाहनका रूपमा लिइन्छ। भगवान् भैरवलाई भगवान् शिवको उग्र स्वरूप मानिन्छ। विशेष गरी कालभैरवसँग कुकुरको सम्बन्धलाई धार्मिक परम्परामा महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। त्यसैले भैरवको पूजा आराधना गर्दा कुकुरलाई सम्मान गर्ने र भोजन गराउने परम्परासमेत प्रचलित छ।

त्यस्तै, हिन्दु धर्मशास्त्रमा कुकुरको सम्बन्ध यमराजसँग पनि जोडिएको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यमराजका श्याम र सबल नामका दुई कुकुर छन्, जसले यमलोकको द्वारको पहरेदारी गर्दछन्। उनीहरूलाई मृत्युपछि आत्माको यात्रासँग सम्बन्धित रक्षकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। कुकुरलाई यमराजको दूत तथा संरक्षक मानिने विश्वासकै कारण यमपञ्चकमा कुकुरको पूजा गर्ने परम्परा बसेको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ।

महाभारतको एउटा प्रसङ्गले पनि कुकुरको महत्त्वलाई अझ गहिरो बनाएको छ। महाभारतअनुसार स्वर्गारोहणका क्रममा धर्मराज युधिष्ठिरलाई एउटा कुकुरले अन्तिम समयसम्म साथ दिएको थियो। स्वर्गको प्रवेशद्वारसम्म पुगेपछि पनि साथमा आएको कुकुरलाई छाड्न युधिष्ठिरले अस्वीकार गरेको सँगै स्वर्ग लिएर गएको प्रसङ्गलाई धर्म, करुणा र निष्ठाको उदाहरणका रूपमा लिइन्छ। यसले कुकुरको इमानदारी र मानिसप्रतिको अटुट निष्ठालाई धार्मिक तथा नैतिक दृष्टिले समेत महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

सुरक्षा र मानव सभ्यताको पुरानो सहयात्री

कुकुर र मानिसबीचको सम्बन्ध आजको मात्र होइन, मानव सभ्यताको लामो इतिहाससँग जोडिएको सम्बन्ध हो। मानिसले कुकुरलाई घरपालुवा बनाउन थालेदेखि नै उसलाई आफ्नो सुरक्षा, सिकार, पशुधनको संरक्षण र दैनिक जीवनका विभिन्न काममा उपयोग गर्दै आएको छ।

नेपाली समाजमा पनि घर, गोठ, खेतबारी र पशुधनको सुरक्षाका लागि कुकुर पाल्ने पुरानो प्रचलन छ। गाउँघरमा रातको समयमा अपरिचित मानिस वा जङ्गली जनावरको आवागमन हुँदा कुकुरले भुक्ने र मानिसलाई सतर्क गराउने काम गर्दछ। गोठमा बाँधिएका पशुचौपायाको सुरक्षा होस् वा घरको आँगनमा हुने गतिविधिको निगरानी, कुकुरले पहरेदारको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

प्रविधि र आधुनिक सुरक्षा प्रणालीको विकास हुनुअघि कुकुर नै ग्रामीण बस्तीको भरपर्दो सुरक्षा साथीमध्ये एक थियो। अहिले पनि प्रहरी, सेना तथा विभिन्न सुरक्षा निकायले अपराध अनुसन्धान, लागुऔषध र विस्फोटक पदार्थ पहिचान तथा विपद्का समयमा उद्धार कार्यमा तालिमप्राप्त कुकुरको सहयोग लिने गरेका छन्। यसले कुकुरको उपयोगिता घरको सुरक्षामा मात्र सीमित नभई राष्ट्रिय सुरक्षासम्म फैलिएको देखाउँछ।

इमानदारी, बफादारी र सन्तोषको प्रतीक

कुकुरलाई संसारकै इमानदार र बफादार प्राणीमध्ये एक मानिन्छ। मानिसले माया, आश्रय र भोजन दिएमा कुकुरले आफ्नो व्यवहारबाट त्यसको प्रतिउत्तर दिने गर्दछ। आफ्नो मालिकप्रति देखाउने निष्ठा, घरपरिवारका सदस्यप्रतिको आत्मीयता र सुरक्षाका लागि देखाउने सतर्कताले कुकुरलाई अन्य घरपालुवा जनावरभन्दा विशिष्ट बनाएको छ।

कुकुरको अर्को उल्लेखनीय विशेषता भनेको उसको सन्तोषी स्वभाव हो। सामान्यतया मानिसको सम्बन्ध धन, प्रतिष्ठा, स्वार्थ र अपेक्षासँग जोडिने गरेको पाइन्छ। तर कुकुरको सम्बन्धमा त्यस्ता मानवीय हिसाबकिताब हुँदैनन्। उसले आफ्नो मालिकबाट पाउने सामान्य माया, खाना र आश्रयलाई नै पर्याप्त ठान्छ। यही कारण कुकुरलाई निस्वार्थ प्रेम र निष्ठाको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिन्छ।

कुकुर तिहारमा कुकुरको घाँटीमा मखमली फूलको माला लगाउने, निधारमा टीका लगाइदिने र मिठा परिकार तथा मन पर्ने भोजन खुवाउने चलन छ। यसरी पूजा गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई मानिसले आफूलाई सहयोग गर्ने प्राणीप्रति आभार व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि हो।

प्रकृतिको सफाइमा कुकुरको ऐतिहासिक भूमिका

मानव बस्ती र कुकुरबीचको सम्बन्धको एउटा अर्को रोचक पक्ष यसको वातावरणीय भूमिका पनि हो। विगतका ग्रामीण बस्तीमा कुकुरहरू प्रायः खुला रूपमा हिँड्ने गर्दथे। घरआँगन, गोठ र बस्ती वरपर फालिएका खानेकुराका अवशेष, मासुका टुक्रा तथा जैविक फोहोर खाएर उनीहरूले प्रकृतिमा रहेका केही जैविक अवशेषको उपभोग गर्दथे।

मानव बस्तीमा उत्पादन हुने खाद्य अवशेषमा निर्भर रहेर जीवन निर्वाह गर्ने कुकुरको यस्तो व्यवहारलाई वैज्ञानिक अध्ययनले पनि व्याख्या गरेको छ। विगतका धेरै समाजमा खुला रूपमा विचरण गर्ने कुकुरहरू फोहोर तथा खाद्य अवशेष उपभोग गर्ने प्राणीका रूपमा रहेका थिए।

कुकुरको अर्को उल्लेखनीय विशेषता भनेको उसको सन्तोषी स्वभाव हो। सामान्यतया मानिसको सम्बन्ध धन, प्रतिष्ठा, स्वार्थ र अपेक्षासँग जोडिने गरेको पाइन्छ। तर कुकुरको सम्बन्धमा त्यस्ता मानवीय हिसाबकिताब हुँदैनन्। उसले आफ्नो मालिकबाट पाउने सामान्य माया, खाना र आश्रयलाई नै पर्याप्त ठान्छ। यही कारण कुकुरलाई निस्वार्थ प्रेम र निष्ठाको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरिन्छ।

यस अर्थमा कुकुरले मानव बस्तीको जैविक अवशेष व्यवस्थापनमा केही योगदान पुर्‍याएको मान्न सकिन्छ। यद्यपि कुकुरलाई आधुनिक फोहोर व्यवस्थापनको विकल्प मान्न मिल्दैन। असुरक्षित फोहोर, रोग तथा सङ्क्रमणको जोखिमका कारण व्यवस्थित सरसफाइ र पशु स्वास्थ्य व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

एकल परिवार र एकान्तपनको आत्मीय साथी

समयसँगै मानिसको जीवनशैलीमा ठुलो परिवर्तन आएको छ। संयुक्त परिवारको संरचना क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ भने एकल परिवार, व्यस्त जीवनशैली र सहरी बसोबास बढ्दै गएको छ। परिवारका सदस्यहरू आआफ्नो काममा व्यस्त हुँदा कतिपयको घरमा एक्लै बस्नुपर्ने अवस्था पनि बढेको छ।

यस्तो अवस्थामा कुकुर मानिसको आत्मीय साथीका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। विशेष गरी एक्लै बस्ने व्यक्ति, वृद्धवृद्धा, बालबालिका तथा परिवारका सदस्यहरू दिनभरि बाहिर रहने घरमा कुकुरले साथ र आत्मीयताको अनुभूति गराउने गरेको छ।

घरमा कुकुर हुँदा मानिसले उसलाई खाना खुवाउने, घुमाउन लैजाने, खेलाउने र हेरचाह गर्ने नियमित दिनचर्या बनाउँछ। कुकुरको चञ्चल व्यवहार, स्वागत गर्ने शैली र मानिससँगको आत्मीय सम्बन्धले घरको वातावरणलाई जीवन्त बनाउँछ।

यस विषयमा भएका अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले पनि घरपालुवा जनावरसँगको सम्बन्धले कतिपय मानिसमा एक्लोपन कम गर्न, सामाजिक अन्तरक्रिया बढाउन र भावनात्मक साथ प्रदान गर्न सक्ने देखाएका छन्। कामकाे बोझबाट घर फर्किए पछि एकछिन कुकुरसँग खेलेर आनन्द लिनेको सङ्ख्या पनि बढ्दै छ । 

आधुनिक जीवनशैलीमा कुकुर : घरपालुवा जनावरदेखि परिवारको सदस्यसम्म

पहिले नेपाली समाजमा कुकुर पाल्नुको मुख्य उद्देश्य घरको सुरक्षा गर्नु र पशुधनको संरक्षण गर्नु थियो। तर अहिले कुकुर पाल्ने उद्देश्य र शैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ।

विभिन्न प्रजातिका कुकुर पाल्ने प्रचलन बढ्दै गएको छ। जर्मन शेफर्ड, ल्याब्राडोर, गोल्डेन रिट्रिभर, पग, सिजु, पोमेरानियनलगायत विभिन्न प्रजातिका कुकुर सहरी घरहरूमा पालिन थालेका छन्। उनीहरूलाई सुरक्षाका लागि मात्र नभई घरका सदस्यसँग खेल्न, रमाउन र समय बिताउनका लागि पनि पाल्ने गरिएको छ।

कतिपय परिवारमा कुकुरलाई आफ्नै परिवारको सदस्यसरह व्यवहार गरिन्छ। उसको खानपान, स्वास्थ्य परीक्षण, खोप, सरसफाइ र मनोरञ्जनमा विशेष ध्यान दिइन्छ। जन्मदिन मनाउनेदेखि घुमाउन लैजाने र विशेष खाना तयार पार्नेसम्मका गतिविधि पनि बढेका छन्।

यसले मानिस र कुकुरबीचको सम्बन्ध केवल मालिक र घरपालुवा जनावरको सम्बन्धमा सीमित नरही भावनात्मक सम्बन्धमा रूपान्तरण हुँदै गएको देखाउँछ।

तर कुकुर पाल्नु केवल रहर र मनोरञ्जनको विषय होइन। उसको जीवनभरको हेरचाह, उचित खाना, स्वास्थ्य उपचार, खोप, सरसफाइ र सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनु मालिकको दायित्व पनि हो।

सडकका कुकुरप्रतिको व्यवहार र सामाजिक जिम्मेवारी

कुकुर तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको घरमा पालिएका कुकुर मात्र नभई सडकमा रहेका बेवारिसे कुकुरलाई समेत सम्मान गर्नु हो। नेपाली समाजमा कुकुर तिहारका दिन सडकमा रहेका कुकुरलाई माला लगाइदिने, टीका लगाउने र खाना खुवाउने परम्परा छ। यसले पशुप्रति दया, करुणा र समान व्यवहारको सन्देश दिन्छ।

तर विडम्बना के छ भने वर्षमा एक दिन माला लगाएर पूजा गरिने कुकुरले बाँकी दिनमा भने उपेक्षा, भोक, रोग, दुर्घटना र दुर्व्यवहारको सामना गर्नुपर्ने अवस्था पनि छ। कतिपयले रहरले कुकुर पाल्ने तर पछि हेरचाह गर्न नसक्दा सडकमा छाडिदिने गरेका छन्। यसले सडक कुकुरको समस्या थप जटिल बनाउँछ।

कुकुरप्रति धार्मिक आस्था राख्ने समाजले उनीहरूको संरक्षण र अधिकारप्रति पनि उत्तिकै जिम्मेवार हुन आवश्यक छ। सडक कुकुरलाई नियमित खाना, पानी, उपचार, खोप तथा बन्ध्याकरणको व्यवस्था गर्नु, पशुमाथिको हिंसा रोक्नु र जिम्मेवार तरिकाले घरपालुवा जनावर पाल्नु आजको आवश्यकता हो।

कुकुर तिहारको सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्ने हो भने पूजा गरेको दिन मात्र होइन, वर्षभरि नै कुकुरप्रति मानवीय व्यवहार गर्नुपर्छ।

कुकुर तिहार एक दिनको पूजा होइन, वर्षभरिको सम्मानको सन्देश

कुकुर तिहार नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा रहेको एउटा विशिष्ट पर्व हो। यसले धर्म, प्रकृति, मानव सभ्यता, सामाजिक सम्बन्ध र प्राणीप्रतिको करुणालाई एउटै सूत्रमा जोडेको छ।

भगवान् भैरवको वाहन र यमराजको द्वारपालका रूपमा धार्मिक सम्मान पाएको कुकुर मानव सभ्यताको पुरानो सहयात्री पनि हो। उसले मानिसको घर र सम्पत्तिको सुरक्षा गरेको छ, पशुधनको संरक्षण गरेको छ, विभिन्न सामाजिक तथा सुरक्षा कार्यमा सहयोग पुर्‍याएको छ र आधुनिक जीवनमा मानिसको एकान्तपनको साथीसमेत बनेको छ।

आज मानिसले कुकुरलाई आफ्नो घरभित्र स्थान दिएको छ। कतिपयका लागि ऊ पहरेदार हो, कतिपयका लागि खेल्ने साथी, कतिपयका लागि परिवारको सदस्य र कतिपय एक्ला मानिसका लागि आत्मीय सहारा हो।

त्यसैले कुकुर तिहारलाई केवल फूलमाला, टीका र मिठो भोजन खुवाउने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो मानिसले आफूलाई सहयोग गर्ने प्राणीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, सबै जीवप्रति करुणा राख्ने र प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्न सिकाउने पर्व पनि हो।

कुकुरको घाँटीमा एक दिन माला लगाउनु धार्मिक परम्परा हुन सक्छ, तर उसको जीवनभरि सुरक्षा, भोजन, उपचार र माया दिनु वास्तविक धर्म हो। वर्षमा एक दिन कुकुरको पूजा गर्ने समाजले बाँकी दिन पनि उसलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न दिने संस्कार विकास गर्न सक्यो भने मात्र कुकुर तिहारको वास्तविक मर्म सार्थक हुनेछ।