नवराज पथिक 

काठमाडौं, कात्तिक २२। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले प्रत्येक वर्ष कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन मनाउने लक्ष्मी पूजा नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो। धनधान्यकी देवी माता लक्ष्मीको पूजा–आराधना गरी सुख, शान्ति, समृद्धि र ऐश्वर्यको कामना गर्ने यस पर्वलाई दीपावलीका रूपमा पनि चिनिन्छ। घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, घरलाई झिलिमिली बनाउने, मिठामिठा परिकार तयार गर्ने र परिवार तथा समुदायसँग खुसी साटासाट गर्ने परम्पराले यो पर्वलाई विशेष बनाएको छ।

लक्ष्मी पूजा केवल धनसम्पत्ति प्राप्तिको कामना गर्ने धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन। यसको अन्तर्यमा श्रमको सम्मान, आर्थिक अनुशासन, सदाचार, ज्ञान, विवेक, दान, सहकार्य, पारिवारिक एकता र सामाजिक उत्तरदायित्वजस्ता जीवनोपयोगी मूल्यहरू पनि अन्तर्निहित छन्। बाहिर घर उज्यालो बनाउने र भित्र मन तथा विचारलाई उज्यालो बनाउने सन्देश बोकेको यस पर्वको महत्त्व आजको भौतिकवादी, प्रतिस्पर्धात्मक र उपभोगमुखी समाजमा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ।

लक्ष्मीको धार्मिक महत्त्व : धनभन्दा व्यापक समृद्धिको प्रतीक

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार माता लक्ष्मीलाई धन, धान्य, ऐश्वर्य, सौभाग्य, वैभव र समृद्धिकी अधिष्ठात्री देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। भगवान् विष्णुकी अर्धाङ्गिनीका रूपमा समेत वर्णन गरिने लक्ष्मीलाई सृष्टिको सञ्चालन, पालनपोषण र जीवनमा शुभताको प्रतीक मानिन्छ। वैदिक साहित्यमा श्री र लक्ष्मीको अवधारणा शुभता, सम्पन्नता, सौभाग्य र जीवनको उन्नतिसँग जोडिएको पाइन्छ।

धार्मिक दृष्टिले लक्ष्मीको अर्थ केवल बैंकमा जम्मा भएको रकम, सुनचाँदी वा भौतिक सम्पत्तिमा सीमित छैन। ज्ञान, विद्या, सन्तान, स्वास्थ्य, कृषि उत्पादन, पशुधन, प्रतिष्ठा, साहस, विजय र आध्यात्मिक शान्तिसमेत समृद्धिका विभिन्न आयाम हुन्। त्यसैले लक्ष्मीको आराधना गर्दा मानिसले आफ्नो जीवनमा सम्पूर्ण प्रकारको कल्याण र सुख प्राप्तिको कामना गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक परम्परामा अष्टलक्ष्मीको अवधारणाले पनि समृद्धिको यही व्यापकतालाई प्रस्तुत गर्छ। आदि लक्ष्मी, धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, सन्तानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी र विद्यालक्ष्मीलाई जीवनका फरक–फरक सम्पन्नताका प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसले धन मात्र भएर जीवन पूर्ण हुँदैन, त्यससँगै ज्ञान, स्वास्थ्य, साहस, अन्न, सन्तान र सफलतासमेत आवश्यक हुन्छन् भन्ने सन्देश दिन्छ।

अक्सफोर्ड एकेडेमिकमा प्रकाशित हिन्दू देवी लक्ष्मीसम्बन्धी अध्ययनले पनि लक्ष्मीलाई धन, पारिवारिक स्थिरता, शुभता र जीवनको समृद्धिसँग सम्बन्धित देवीका रूपमा व्याख्या गरेको छ। यसबाट लक्ष्मीको धार्मिक अवधारणा भौतिक सम्पत्तिभन्दा व्यापक रहेको बुझ्न सकिन्छ।

सुखरात्रि : बाहिरी उज्यालोसँगै मनको अन्धकार हटाउने रात

कार्तिक कृष्ण औँसीको रातलाई धार्मिक मान्यताअनुसार ‘सुखरात्रि’ भनिन्छ। हिन्दू परम्परामा शिवरात्रि, मोहरात्रि, कालरात्रि र सुखरात्रि गरी चार विशेष रात्रिको चर्चा पाइन्छ। फागुन कृष्ण चतुर्दशीको रात शिवरात्रि, भाद्र कृष्ण अष्टमीको रात मोहरात्रि, दशैँको अष्टमीको रात कालरात्रि र कार्तिक कृष्ण औँसीको रात सुखरात्रिका रूपमा चिनिने धार्मिक व्याख्या छ।

सुख, समृद्धि र ऐश्वर्य प्राप्तिको कामनासहित लक्ष्मीको आराधना गरिने भएकाले यस रातलाई सुखरात्रि भनिएको हो। त्यसैले मानिसले धनसम्पत्तिसँगै विद्या, सन्तान, स्वास्थ्य, ऐश्वर्य र जीवनका विविध सुख प्राप्तिको कामना गर्दै लक्ष्मीको विधिपूर्वक पूजा गर्ने परम्परा छ।

लक्ष्मी पूजा केवल धनसम्पत्ति प्राप्तिको कामना गर्ने धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन। यसको अन्तर्यमा श्रमको सम्मान, आर्थिक अनुशासन, सदाचार, ज्ञान, विवेक, दान, सहकार्य, पारिवारिक एकता र सामाजिक उत्तरदायित्वजस्ता जीवनोपयोगी मूल्यहरू पनि अन्तर्निहित छन्। बाहिर घर उज्यालो बनाउने र भित्र मन तथा विचारलाई उज्यालो बनाउने सन्देश बोकेको यस पर्वको महत्त्व आजको भौतिकवादी, प्रतिस्पर्धात्मक र उपभोगमुखी समाजमा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ।

लक्ष्मीपूजाकाे दिन दिनभर घर सफा गर्ने, सिँगार्ने, साँझ दीप प्रज्वलन गर्ने र विभिन्न मिष्ठान्न तथा परिकार तयार गरी एकान्त र एकाग्र भावले पूजा गर्ने चलन छ। सेलरोटी, नरिवलको खीरलगायत परिकार तयार गरी देवीलाई अर्पण गरिन्छ।

यस परम्पराको मूल सन्देश बाहिरको घर उज्यालो बनाउनुमा मात्र सीमित छैन। घर झिलिमिली भए पनि मनमा अशान्ति, ईर्ष्या, द्वेष, लोभ र असन्तोष रहिरहेमा वास्तविक सुख प्राप्त हुन सक्दैन। त्यसैले लक्ष्मी पूजाले बाहिरी सफाइसँगै विचार, व्यवहार र मनको शुद्धतालाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन्छ।

दीपावलीको अर्थ : अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय

दीपावली शब्द दुई शब्दको संयोजनबाट बनेको मानिन्छ। ‘दीप’ अर्थात् बत्ती र ‘आवली’ अर्थात् पङ्क्ति वा लहर। यसरी दीपावलीको शाब्दिक अर्थ बत्तीको लहर वा पङ्क्ति भन्ने हुन्छ।

लक्ष्मी पूजाको साँझ घर, आँगन, झ्याल, ढोका, तुलसीको मठ र मन्दिरमा दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा छ। आधुनिक समयमा मैनबत्ती, विद्युतीय बत्ती र विभिन्न सजावटका सामग्रीले घर तथा बस्ती उज्यालो बनाउने चलन पनि बढेको छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले दीप केवल भौतिक प्रकाशको स्रोत होइन। यो ज्ञान, विवेक, आशा, सकारात्मकता र चेतनाको प्रतीक पनि हो। अन्धकारलाई अज्ञानता, निराशा, अन्याय र नकारात्मकताको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने हो भने दीप प्रज्वलनले ज्ञान, सत्य, सदाचार र सकारात्मक सोचको स्थापना गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।

त्यसैले दीपावलीलाई घर उज्यालो बनाउने उत्सवसँगै समाजमा चेतना, शिक्षा, सद्भाव र न्यायको प्रकाश फैलाउने अवसरका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ।

लक्ष्मी पूजा र आर्थिक जीवन : श्रम, इमानदारी र आर्थिक अनुशासनको सन्देश

लक्ष्मीलाई धनकी देवीका रूपमा पूजा गरिने भएकाले यस पर्वको आर्थिक जीवनसँग स्वाभाविक सम्बन्ध छ। तर धनको प्राप्ति र उपयोगसम्बन्धी नैतिक पक्षलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।

समाजमा सम्पत्ति आर्जन गर्ने माध्यम इमानदार, न्यायपूर्ण र श्रममा आधारित हुनुपर्छ। ठगी, भ्रष्टाचार, शोषण, अनियमितता र अरूको अधिकार हनन गरेर आर्जन गरिएको धनले वास्तविक समृद्धि र सुख दिन सक्दैन। धार्मिक दृष्टिले पनि सदाचार, धर्म र न्यायबिना प्राप्त भएको वैभवलाई पूर्ण अर्थमा शुभ मान्न सकिँदैन।

लक्ष्मी पूजाले आर्थिक अनुशासन, बचत, उत्पादनशील लगानी, उद्यमशीलता र श्रमको सम्मान गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। किसानले उत्पादन गरेको अन्न, श्रमिकले गरेको परिश्रम, उद्यमीले सिर्जना गरेको रोजगारी र व्यवसायीले गरेको इमानदार व्यापार पनि समृद्धिका आधार हुन्।

यस अर्थमा लक्ष्मीको पूजा गर्नु भनेको धनको कामना मात्र गर्नु होइन, धन आर्जन गर्ने सही बाटो र त्यसको सदुपयोग गर्ने विवेकको विकास गर्नु पनि हो। समाजमा आर्थिक असमानता घटाउने, विपन्नलाई सहयोग गर्ने र अवसरबाट वञ्चित समुदायलाई साथ दिने व्यवहारले मात्र समृद्धिको वास्तविक अर्थ स्थापित गर्न सक्छ।

देउसी–भैलो : दान, समर्पण र सामाजिक एकताको परम्परा

लक्ष्मी पूजासँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्ष देउसी–भैलो हो। तिहारमा बालबालिका, युवा तथा विभिन्न समूह घरघरमा पुगेर गीत गाउने, नाच्ने, शुभकामना दिने र दक्षिणा ग्रहण गर्ने परम्परा नेपाली समाजको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ।

देउसी–भैलोसँग राजा बलि र भगवान् वामनको पौराणिक प्रसङ्ग पनि जोडिएको छ। धार्मिक कथाअनुसार भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर राजा बलिसँग तीन पाउ जमिन माग्नुभएको थियो। बलिले आफ्नो सर्वस्व भगवानलाई अर्पण गरेपछि उनी सुतल लोकका अधिपति बनेको प्रसङ्ग पुराणहरूमा उल्लेख छ।

कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी, औँसी र शुक्ल प्रतिपदाका तीन दिनलाई बलिको राज्यका रूपमा लिने धार्मिक मान्यता छ। यही प्रसङ्गसँग जोडिएर देउसी खेल्ने क्रममा ‘हामी त्यसै आएनौँ, बलि राजाले पठाएको’ भन्ने परम्परागत भनाइ प्रचलनमा आएको बताइन्छ । 

लक्ष्मी पूजाले आर्थिक अनुशासन, बचत, उत्पादनशील लगानी, उद्यमशीलता र श्रमको सम्मान गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। किसानले उत्पादन गरेको अन्न, श्रमिकले गरेको परिश्रम, उद्यमीले सिर्जना गरेको रोजगारी र व्यवसायीले गरेको इमानदार व्यापार पनि समृद्धिका आधार हुन्।

देउसी–भैलोको वास्तविक सांस्कृतिक महत्त्व मनोरञ्जन र दक्षिणा संकलनमा मात्र सीमित छैन। यसले समुदायबीच भेटघाट, आपसी चिनजान, सहयोग, सद्भाव र सामूहिक सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्छ। गीत, संगीत, नृत्य र मौलिक भाकामार्फत पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेपाली लोकसंस्कृतिको संरक्षणमा पनि यसको योगदान छ।

दान र समर्पणको भावलाई यस परम्पराले विशेष महत्त्व दिएको छ। राजा बलिको कथाले आफूले प्राप्त गरेको सम्पत्ति र सामर्थ्यमा अरूको पनि अधिकार र आवश्यकता हुन्छ भन्ने बोध गराउँछ। त्यसैले देउसी–भैलोलाई सामाजिक सहयोग, परोपकार र साझा संस्कृतिको माध्यमका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।

पारिवारिक तथा सामाजिक महत्त्व : सम्बन्ध जोड्ने र खुसी बाँड्ने पर्व

नेपाली समाजमा तिहार परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने र आपसी सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने पर्व पनि हो। काम, व्यवसाय, अध्ययन र रोजगारीका कारण टाढिएका परिवारका सदस्यहरू घर फर्कने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने अवसरका रूपमा यसको विशेष महत्त्व छ।

लक्ष्मी पूजाका दिन घर सफा गर्ने, परिवारका सबै सदस्य मिलेर पूजा गर्ने, मीठा परिकार तयार गर्ने र घरका ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने परम्पराले पारिवारिक एकता र आत्मीयतालाई बलियो बनाउँछ।

यस पर्वले छिमेकी, आफन्त र समुदायबीचको सम्बन्धलाई समेत प्रगाढ बनाउँछ। देउसी–भैलो खेल्ने समूहको स्वागत गर्ने, दक्षिणा दिने, मिठाई बाँड्ने र एकअर्काको सुखदुःखमा सहभागी हुने संस्कारले सामाजिक सहअस्तित्वको भावना विकास गर्छ।

लक्ष्मीलाई देवीका रूपमा पूजा गर्ने समाजले महिलाको वास्तविक सम्मान र समानतालाई पनि व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। घरमा लक्ष्मीको प्रतिमा स्थापना गरेर पूजा गर्नुको अर्थ घरभित्रका महिला, आमा, दिदीबहिनी र छोरीहरूको श्रम, योगदान तथा अधिकारलाई सम्मान गर्नु पनि हो।

विशेषगरी बालबालिका र युवापुस्ताका लागि तिहार आफ्नो मौलिक भाषा, गीत, संगीत, संस्कृति र सामाजिक व्यवहार सिक्ने अवसर हो। पुरानो पुस्ताले नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने संस्कार र परम्पराले सांस्कृतिक निरन्तरतामा योगदान पुर्‍याउँछ।

लक्ष्मी पूजा र महिला सम्मानको सन्देश

लक्ष्मीलाई देवीका रूपमा पूजा गर्ने समाजले महिलाको वास्तविक सम्मान र समानतालाई पनि व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। घरमा लक्ष्मीको प्रतिमा स्थापना गरेर पूजा गर्नुको अर्थ घरभित्रका महिला, आमा, दिदीबहिनी र छोरीहरूको श्रम, योगदान तथा अधिकारलाई सम्मान गर्नु पनि हो।

नेपाली समाजमा घरपरिवारको व्यवस्थापन, कृषि, उत्पादन, व्यवसाय र सामाजिक जीवनमा महिलाको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। तर कतिपय अवस्थामा उनीहरूको श्रमको उचित मूल्याङ्कन हुन सकेको छैन। घरभित्रको कामलाई जिम्मेवारीका रूपमा मात्र हेर्ने र महिलाको आर्थिक तथा सामाजिक भूमिकालाई पर्याप्त मान्यता नदिने प्रवृत्ति अझै विद्यमान छ।

त्यसैले लक्ष्मी पूजाले महिलालाई देवीको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्ने औपचारिकताभन्दा अघि बढेर उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक आत्मनिर्भरता, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। घरमा लक्ष्मीको पूजा गर्ने तर घरकै महिलामाथि विभेद गर्ने व्यवहार धार्मिक आस्थाको मर्मसँग मेल खाँदैन।

वर्तमान समाजले आत्मसात् गर्नुपर्ने लक्ष्मी पूजाका सन्देश

समयसँगै पर्व मनाउने शैली परिवर्तन भएको छ। आधुनिक प्रविधि, विद्युतीय सजावट र नयाँ उपभोग संस्कृतिले तिहारलाई थप आकर्षक बनाएको छ। तर यस क्रममा पर्वको मौलिक भावना, सामाजिक उत्तरदायित्व र सांस्कृतिक मूल्य कमजोर हुन दिनु हुँदैन।

आजको समाजले लक्ष्मी पूजाबाट केही महत्त्वपूर्ण विषय आत्मसात् गर्न आवश्यक छ।

१. धनभन्दा कर्म र इमानदारीलाई महत्त्व दिने। सम्पत्ति आर्जन गर्नु जीवनको आवश्यकता हो, तर त्यो इमानदार श्रम र न्यायपूर्ण माध्यमबाट हुनुपर्छ। भ्रष्टाचार, ठगी र शोषणबाट आर्जित सम्पत्तिलाई समृद्धिको मानक बनाउनु हुँदैन।

२. देखावटी खर्च र प्रतिस्पर्धात्मक उपभोगबाट बच्ने। चाडपर्वको नाममा ऋण लिएर महँगा सामग्री किन्ने, अनावश्यक खर्च गर्ने र अरूको जीवनशैलीसँग आफ्नो तुलना गर्ने प्रवृत्ति निरुत्साहित गर्नुपर्छ। पर्वको खुसी आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन।

३. विपन्न र असहायलाई पनि खुसीमा सहभागी गराउने। लक्ष्मी पूजाको वास्तविक खुसी आफू मात्र सम्पन्न हुनुमा होइन, आफ्नो वरपरका मानिस पनि खुसी र सुरक्षित रहन सक्नुमा छ। गरिब, असहाय, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, अनाथ बालबालिका तथा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग गर्नु यस पर्वको मानवीय पक्ष हो।

४. महिला र श्रमिकको सम्मान गर्ने। घर सफा गर्ने, खाना बनाउने, सजावट गर्ने र पर्वको व्यवस्थापन गर्ने काममा महिलाको श्रमलाई स्वाभाविक जिम्मेवारी ठान्नु हुँदैन। परिवारका सबै सदस्यले समान रूपमा जिम्मेवारी बाँड्नुपर्छ। घरदेखि समाजसम्म श्रमको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

५. वातावरणमैत्री दीपावली मनाउने। दीपावलीको मूल विशेषता दीप प्रज्वलन र उज्यालो हो, अत्यधिक पटाका पड्काउनु होइन। पटाकाबाट निस्कने धुवाँ, ध्वनि र हानिकारक कणले वातावरण, मानव स्वास्थ्य र पशुपन्छीलाई असर पुर्‍याउन सक्छन्। त्यसैले माटाका दियो, सुरक्षित विद्युतीय बत्ती र पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सजावटलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

६. मौलिक संस्कृति र परम्पराको संरक्षण गर्ने। देउसी–भैलोमा मौलिक गीत, भाका र लोकसंस्कृतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। चर्को आवाजमा बजाइने अश्लील तथा अरूलाई असहज बनाउने गीतसंगीतभन्दा सांस्कृतिक मौलिकता र मर्यादालाई महत्त्व दिनुपर्छ।

७. बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षामा ध्यान दिने। पटाका, आगो र विद्युतीय सजावटको प्रयोगमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। चाडपर्वका नाममा बालबालिकालाई जोखिमपूर्ण गतिविधिमा संलग्न गराउनु हुँदैन। घरका ज्येष्ठ नागरिक, बिरामी र संवेदनशील अवस्थाका मानिसको सहजतालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

८. दान र सहयोगलाई संस्कार बनाउने। देउसी–भैलोमा दक्षिणा दिने परम्परालाई सामाजिक सेवासँग जोड्न सकिन्छ। संकलित रकमको पारदर्शी उपयोग गरी शिक्षा, स्वास्थ्य, विपन्न परिवारको सहयोग र सामुदायिक विकासमा योगदान पुर्‍याउन सकिन्छ।

प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको संवेदनशीलता पनि पर्वको अभिन्न पक्ष

हिन्दू धार्मिक दर्शनले सम्पूर्ण चराचर जगत्मा ईश्वरीय अंश रहेको मान्यता प्रस्तुत गर्छ। यस दृष्टिले पशुपन्छी, वनस्पति, जलस्रोत र प्राकृतिक वातावरणप्रति सम्मान गर्नु पनि धार्मिक तथा नैतिक दायित्व हो।

तिहारकै क्रममा काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गरिने परम्पराले मानिस र अन्य जीवबीचको सम्बन्धलाई सांस्कृतिक रूपमा स्मरण गराउँछ। यी जीवजन्तुले मानव जीवन र प्रकृतिमा पुर्‍याउने योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु यसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

समृद्धि धनले मात्र होइन, सदाचारले मापन हुन्छ। उज्यालो बत्तीले मात्र होइन, विचारले फैलिन्छ। लक्ष्मीको वास्तविक स्वागत पूजा कोठामा मात्र होइन, हाम्रो कर्म, व्यवहार र सामाजिक उत्तरदायित्वमा हुनुपर्छ।

लक्ष्मी पूजाका अवसरमा पनि यो भावनालाई निरन्तरता दिन सकिन्छ। पशुपन्छीलाई पटाकाको आवाजबाट त्रसित नबनाउने, फोहोर जथाभावी नफाल्ने, प्लास्टिक र रासायनिक सजावटको अनावश्यक प्रयोग नगर्ने तथा पानी र ऊर्जाको मितव्ययी उपयोग गर्ने व्यवहारले पर्वलाई जिम्मेवार बनाउँछ।

यस विषयमा वैज्ञानिक अध्ययनहरूले समेत दीपावलीमा अत्यधिक पटाका पड्काउँदा वायु प्रदूषण बढ्न सक्ने देखाएका छन्। सन् २०१८ मा PLOS ONE मा प्रकाशित दिल्लीको अध्ययनले दीपावलीका पटाकाले वायु प्रदूषणमा उल्लेखनीय वृद्धि गराउन सक्ने निष्कर्ष निकालेको थियो। त्यसैले परम्पराको संरक्षण गर्दै वातावरण र स्वास्थ्यको सुरक्षा गर्नु आजको आवश्यकता हो।

लक्ष्मीको स्वागत घरमा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि गरौँ

लक्ष्मी पूजा एउटा धार्मिक अनुष्ठान, सांस्कृतिक उत्सव र सामाजिक सद्भावको अवसर हो। यसले मानिसलाई धनसम्पत्ति, सुख र समृद्धिको कामना गर्न प्रेरित गर्छ। तर यसको गहिरो सन्देश भौतिक सम्पन्नताभन्दा धेरै फराकिलो छ। यसले मनको शुद्धता, इमानदार श्रम, दान, परोपकार, ज्ञान, विवेक, पारिवारिक एकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्त्व सम्झाउँछ।

आज समाजमा आर्थिक सम्पन्नता बढ्दै गए पनि मानिसबीच विश्वास, आत्मीयता र सहकार्य कमजोर हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ। भौतिक सुखसुविधा विस्तार भए पनि मानसिक शान्ति, सामाजिक न्याय र मानवीय संवेदनाको अभाव देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा लक्ष्मी पूजाको सन्देशलाई कर्म र व्यवहारमा उतार्नु झन् आवश्यक छ।

घरमा दीप बाल्नुको वास्तविक अर्थ अरूको जीवनमा पनि उज्यालो फैलाउनु हो। माता लक्ष्मीको आराधना गर्नुको अर्थ धनको सदुपयोग, श्रमको सम्मान र अभावमा रहेका मानिसप्रति सहयोगी भावना विकास गर्नु हो। देउसी–भैलो खेल्नुको अर्थ मनोरञ्जनसँगै आपसी सद्भाव र सामूहिकताको भावना बलियो बनाउनु हो।

त्यसैले यस वर्षको लक्ष्मी पूजाले हामी सबैलाई एउटा गम्भीर प्रश्न गर्न प्रेरित गरोस्हा-मीले घरलाई कति उज्यालो बनायौँ भन्ने मात्र होइन, हाम्रो व्यवहारले अरूको जीवनमा कति उज्यालो थप्न सक्यौँ ?

समृद्धि धनले मात्र होइन, सदाचारले मापन हुन्छ। उज्यालो बत्तीले मात्र होइन, विचारले फैलिन्छ। लक्ष्मीको वास्तविक स्वागत पूजा कोठामा मात्र होइन, हाम्रो कर्म, व्यवहार र सामाजिक उत्तरदायित्वमा हुनुपर्छ।