नवराज पथिक 

काठमाडौं, कात्तिक २६। नेपाली समाजका प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व दशैँ र तिहार सकिएसँगै देशभरका मानिसहरू बिस्तारै आफ्नो नियमित दैनिकी र कामकाजमा फर्कन थालेका छन्।

लामो समयसम्म चाडपर्वको उल्लास, पारिवारिक जमघट, आफन्तसँगको भेटघाट र रमाइलोमा बिताएका नेपालीहरू अब आफ्नो पेसा, व्यवसाय, अध्ययन तथा अन्य जिम्मेवारीमा फर्कन थालेका हुन्।

नेपाली समाजमा दशैँ र तिहार केवल धार्मिक आस्थासँग जोडिएका पर्व मात्र होइनन्, यी पर्व सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता, आपसी प्रेम, आत्मीयता र सम्बन्धलाई नवीकरण तथा मजबुत बनाउने महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हुन्। वर्षभरि आ–आफ्नो काम, पेसा र व्यस्तताका कारण टाढिएका परिवारका सदस्य, आफन्त, इष्टमित्र तथा साथीभाइलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने माध्यमका रूपमा यी चाडपर्वले विशेष महत्त्व राख्दै आएका छन्।

दशैँ नेपालीहरूको महान् पर्वका रूपमा मनाइन्छ। घटस्थापनादेखि सुरु हुने दशैँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व निकै गहिरो छ। दुर्गा भवानीको पूजा–आराधना, शक्ति र सत्यको विजयको सन्देश, मान्यजनबाट टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्पराले दशैँलाई विशेष बनाएको छ। यस पर्वमा परिवारका ज्येष्ठ सदस्य तथा मान्यजनबाट टीका र जमरा लगाएर आशीर्वाद लिने तथा आफूभन्दा सानालाई स्नेह, माया र शुभकामना दिने परम्परा रहिआएको छ।

दशैँको अवसरमा देश–विदेश तथा विभिन्न सहरमा रहेका परिवारका सदस्यहरू जन्मथलो र पुर्ख्यौली घर फर्कने गर्दछन्। लामो समयपछि हुने पारिवारिक भेटघाट, बाल्यकालका सम्झना, दुःखसुखका कुराकानी र आत्मीय जमघटले परिवार बिचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। टाढिएका मनहरू नजिकिने, मनमुटाब र असमझदारी हटाउने तथा आपसी सम्बन्धलाई नयाँ ऊर्जा दिने अवसरका रूपमा पनि दशैँलाई लिने गरिन्छ।

त्यसै गरी, तिहारलाई उज्यालो, प्रेम, सद्भाव र सम्बन्धको पर्वका रूपमा लिइन्छ। यमपञ्चकअन्तर्गत काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा भाइटीकासम्मका विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले तिहारलाई विशिष्ट बनाएका छन्। घरआँगनमा दीपावली गर्ने, देउसीभैलो खेल्ने, फूलमाला र रङ्गोलीले घर सजाउने तथा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच भाइटीका लगाउने परम्पराले यस पर्वको सामाजिक र पारिवारिक महत्वलाई थप उजागर गर्दछ।

तिहारले विशेषगरी दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीयतालाई अभिव्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने तथा दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति माया, सम्मान र संरक्षणको भावना व्यक्त गर्ने परम्परा छ। त्यस्तै, देउसीभैलोले समुदायबीच आपसी सहकार्य, मनोरञ्जन र सामाजिक एकताको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

दशैँ र तिहारका अवसरमा हुने यस्ता भेटघाट र जमघटले व्यक्तिगत सम्बन्धलाई मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्धलाई समेत मजबुत बनाउँछन्। छिमेकी, आफन्त, साथीभाइ तथा समुदायका सदस्यहरूबीच शुभकामना आदानप्रदान गर्ने, सुखदुःख साटासाट गर्ने र आपसी सद्भाव कायम गर्ने वातावरण सिर्जना हुन्छ। यस्ता पर्वले समाजमा प्रेम, सहिष्णुता, सहयोग र भाइचाराको भावना विकास गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

आजको व्यस्त र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीमा मानिसहरू आफ्नो काम र जिम्मेवारीका कारण परिवार तथा आफन्तसँग पर्याप्त समय बिताउन पाउँदैनन्। विशेषगरी रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका लागि घरपरिवारबाट टाढा रहेका मानिसहरूका लागि दशैँ र तिहार परिवारसँग पुनर्मिलन हुने महत्त्वपूर्ण अवसर बन्छन्। त्यसैले यी पर्वको महत्त्व धार्मिक अनुष्ठान र परम्परामा मात्र सीमित नभई मानवीय सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने सामाजिक आधारका रूपमा समेत रहेको छ।

चाडपर्व सकिएसँगै अब मानिसहरू पुनः आफ्नो नियमित कामकाज, व्यापार–व्यवसाय, सरकारी तथा निजी कार्यालय, शैक्षिक संस्था र अन्य जिम्मेवारीमा फर्किरहेका छन्। चाडपर्वका लागि बन्द भएका कतिपय कार्यालय तथा व्यवसायहरू नियमित सञ्चालनमा आउन थालेका छन् भने विद्यालय, कलेज र विभिन्न संघसंस्थाहरू पनि आफ्नो नियमित गतिविधिमा फर्कँदै छन्। बजारमा पनि चाडपर्वको विशेष चहलपहलपछि बिस्तारै सामान्य दैनिकी देखिन थालेको छ।

नेपाली समाजमा दशैँ र तिहार केवल धार्मिक आस्थासँग जोडिएका पर्व मात्र होइनन्, यी पर्व सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक एकता, आपसी प्रेम, आत्मीयता र सम्बन्धलाई नवीकरण तथा मजबुत बनाउने महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हुन्। वर्षभरि आ–आफ्नो काम, पेसा र व्यस्तताका कारण टाढिएका परिवारका सदस्य, आफन्त, इष्टमित्र तथा साथीभाइलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने माध्यमका रूपमा यी चाडपर्वले विशेष महत्त्व राख्दै आएका छन्।

यद्यपि, चाडपर्वको औपचारिक समापनसँगै यसको महत्त्व र यसले दिएको सन्देश समाप्त हुँदैन। दशैँले सिकाएको ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान, आशीर्वादको महत्त्व, पारिवारिक एकता र तिहारले दिएको प्रेम, आत्मीयता, आपसी विश्वास तथा सद्भावको सन्देशलाई वर्षभरि व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ।

चाडपर्वमा मात्रै आफन्त सम्झिने, मान्यजनको आशीर्वाद लिने र सम्बन्धलाई महत्त्व दिने प्रवृत्तिभन्दा दैनिक जीवनमै एकअर्काको सम्मान गर्ने, दुःखसुखमा साथ दिने, पारिवारिक सम्बन्धलाई समय दिने र सामाजिक सद्भाव कायम राख्ने संस्कार विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

दशैँ र तिहार केवल केही दिनको उत्सव वा मनोरञ्जनका अवसर मात्र होइनन्। यी नेपाली समाजको पहिचान, मौलिक संस्कृति, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। 

चाडपर्वको उल्लासलाई सम्झनामा राख्दै, त्यसबाट प्राप्त प्रेम, ऊर्जा र सकारात्मकतालाई आत्मसात् गरेर नेपालीहरू पुनः आफ्नो नियमित कामकाजमा फर्कन थालेका छन्। अबको आवश्यकता चाडपर्वमा देखिएको आत्मीयता, सद्भाव र एकतालाई वर्षभरि कायम राख्दै व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा सामाजिक जीवनलाई अझ सुमधुर बनाउनु हो।