परिचय

विश्वव्यापी डिजिटल क्रान्तिले राष्ट्रहरूको विकासको प्रकृति नै परिवर्तन गरिदिएको छ। यस अभूतपूर्व परिवर्तनको बेलामा, चीनले आफ्नो राष्ट्रिय विकास रणनीतिको केन्द्रमा डिजिटलीकरणलाई राखेर उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ।

नेपाल, जसको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषि र पर्यटनमा निर्भर छ, उसको लागि चीनको यो डिजिटल यात्रा एउटा महत्त्वपूर्ण सिकाइको स्रोत बन्न सक्छ। यस लेखको उद्देश्य चीनले डिजिटल क्षेत्रमा गरेका प्रमुख प्रगतिहरूको विश्लेषण गर्दै, नेपालले आफ्नो डिजिटल रूपान्तरणको यात्रामा ती अनुभवहरूबाट कसरी सिक्न सक्छ र आफूलाई अनुकूल बनाउन सक्छ भन्ने बारेमा गहन छलफल गर्नु हो।

१. चीनको डिजिटल सफलताका आधारस्तम्भहरू:

चीनको डिजिटल उदय कुनै अचानक घटना होइन, तर एक सुनिश्चित, दीर्घकालीन रणनीति र ठूलो पूर्वाधारमा लगानीको परिणाम हो। यसका प्रमुख आयामहरू यस प्रकार छन्:

क. रणनीतिक योजना र नीतिगत स्थिरता: 

चीनको सफलता मुख्यतया:”डिजिटल चाइना” र “मेड इन चाइना २०२५” जस्ता दूरदर्शी राष्ट्रिय योजनाहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट भएको छ। यी योजनाहरूले स्मार्ट उद्योग, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), र डिजिटल समाज निर्माणलाई स्पष्ट प्राथमिकता दिएका छन् । यसले निजी क्षेत्रलाई दिशा दिएको छ र दीर्घकालीन लगानीलाई प्रोत्साहन गरेको छ।

ख. आधारभूत संरचनामा ठूलो लगानी: 

चीनले विश्वको सबैभन्दा ठूलो ५जी नेटवर्क खडा गरिसकेको छ र यसको फाइबर-ओप्टिक नेटवर्कले ग्रामीण क्षेत्रलाई समेत छोएको छ। यो जटिल डाटा सेन्टरहरूको जालले  चीनको डिजिटल अर्थतन्त्रलाई शक्ति प्रदान गरेको छ । यसले देखाउँछ कि उच्च-गतिको डाटा सञ्चार एउटा आधुनिक अर्थतन्त्रको लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ ।

ग. नवप्रवर्तन र उद्यमितालाई प्रोत्साहन: 

अलिबाबा, टेन्सेन्ट र बाइडु जस्ता कम्पनीहरू विश्वव्यापी नवप्रवर्तनका केन्द्र बनेका छन्। WeChat Pay र Alipay जस्ता डिजिटल भुक्तानी प्रणालीहरूले नगद रहित लेनदेनलाई सर्वव्यापी बनाएका छन्, जसले गर्दा अर्थतन्त्रको गति बढेको छ (Chen & Wu, २०२१)। यसको लागि नवप्रवर्तनकारी स्टार्टअपहरूलाई समर्थन गर्ने र अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिने वातावरण आवश्यक पर्दछ।

घ. डाटा सुरक्षा र नियामक ढाँचाको विकास: 

डिजिटल अर्थतन्त्रको विकाससँगै, चीनले “साइबर सुरक्षा कानून” र “डाटा सुरक्षा कानून” जस्ता कानूनी ढाँचाहरू विकास गरेर डाटा संरक्षण र राष्ट्रिय सुरक्षालाई सम्बोधन गरेको छ। यसले डिजिटल विकास र जोखिम व्यवस्थापन बीचको सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ भन्ने कुरा देखाउँछ।

२. नेपालको डिजिटल परिदृश्य:

नेपालले पनि आफ्नो डिजिटल यात्रा सुरु गरिसकेको छ, तर यो मुख्यतया सुरुवाती चरणमा नै केन्द्रित छ।

क. सरकारी प्रयासहरू: 

नेपाल सरकारले “डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क” लागू गरेको छ, जसले २०३० सम्ममा डिजिटल नेपाल निर्माणको लक्ष्य राखेको छ। यस फ्रेमवर्कले डिजिटल पूर्वाधार, डिजिटल शिक्षा, र इ-गभर्नेन्सलाई प्राथमिकता दिएको छ (सूचना तथा सञ्चार प्रविधि मन्त्रालय, नेपाल सरकार, २०१९)। त्यस्तै, “राष्ट्रिय आईसीटी नीति” ले डिजिटल साक्षरता र प्रविधि एकीकरणमा जोड दिएको छ।

ख. सफलताका केही केस स्टडीहरू: 

नेपालमा केही उल्लेखनीय सफलताहरू देखिन्छन्। खान एकेडेमी नेपालले शैक्षिक स्रोतहरू स्थानीयकरण गरेर अनलाइन शिक्षालाई बढावा दिएको छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा, आमाको माया जस्ता मोबाइल एपहरूले गर्भवती महिलाहरूलाई स्वास्थ्य जानकारी पुर्‍याउने काम गरिरहेका छन्। कृषिमा, कृषि गुरु र स्मार्ट कृषि एपहरूले किसानहरूलाई बजार मूल्य र कृषि प्रविधिको जानकारी दिँदै आएका छन्।

ग. प्रमुख चुनौतीहरू: 

नेपालको डिजिटल यात्रामा धेरै चुनौतीहरू छन्। ग्रामीण र सहरी क्षेत्रबीचको डिजिटल खाडल एक प्रमुख समस्या हो। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा विद्युत् र उच्च-गतिको इन्टरनेटको पहुँच अझै सीमित छ।

डिजिटल साक्षरताको न्यूनताले, विशेष गरी वृद्धजन र महिलाहरूमा प्रविधि अपनाउने प्रक्रियालाई बाधा पुर्‍याएको छ। साथै, डाटा संरक्षण र साइबर सुरक्षाको लागि पर्याप्त कानूनी ढाँचाको अभावले नागरिकहरूको गोपनीयतालाई जोखिममा राखेको छ। आईसीटी क्षेत्रमा निजी लगानी पनि अपर्याप्त छ।

३. चीनबाट सिकाइ: 

नेपालको लागि रोडम्यापको रूपमा चीनको अनुभवले नेपालको लागि केही महत्त्वपूर्ण रणनीतिक सबकहरू प्रस्तुत गर्दछ:

क.रणनीतिक स्थिरता र नीतिगत सुसंगतता: 

नेपालले डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्कलाई एक राष्ट्रिय प्राथमिकताको रूपमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ। राजनीतिक अस्थिरताले गर्दा दीर्घकालीन योजनाहरू बिथोलिनु हुँदैन। डिजिटल परिवर्तन एउटा बहु-वर्षीय, बहु-दलीय प्रतिबद्धता हुनुपर्छ।

ख. पूर्वाधार निर्माणमा जोड: 

नेपालले राष्ट्रव्यापी उच्च-गतिको इन्टरनेट पहुँच (विशेष गरी ४जी/५जी र फाइबर नेटवर्क) निर्माणमा लगानी बढाउनुपर्छ। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा विद्युतीकरण र डिजिटल कनेक्टिभिटीलाई एकसाथ अगाडि बढाउनुपर्छ। सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP) यसको लागि एक प्रभावकारी मोडेल हुन सक्छ।

ग. इ-गभर्नेन्सलाई वास्तविकता बनाउने: 

चीनको उदाहरणबाट सिक्दै, नेपालले सबै सरकारी सेवाहरूलाई एउटा एकीकृत डिजिटल प्लेटफर्ममा ल्याउनुपर्छ। नागरिकता, जग्गा दर्ता, कर भुक्तानी, र स्वास्थ्य सेवा जस्ता सेवाहरूको अनलाइन उपलब्ध भएमा भ्रष्टाचार घट्ने, पारदर्शिता बढ्ने र सरकारी कार्यकुशलता सुधारिनेछ।

घ. स्थानीय आवश्यकतामा आधारित नवप्रवर्तन: 

चीनको ई-कमर्स मोडेललाई नक्कल गर्नुको सट्टा, नेपालले आफ्नै आवश्यकताहरू, जस्तै कृषि, पर्यटन, र लघु उद्योगलाई केन्द्र मान्ने नवप्रवर्तनमा लगानी गर्नुपर्छ। स्थानीय कृषि उत्पादनहरू बेच्ने राष्ट्रिय ई-कमर्स प्लेटफर्म विकास गर्न सकिन्छ। साना व्यवसायहरूलाई डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा समेट्न सकिन्छ।

ङ.मानव पुँजी विकास: 

डिजिटल अर्थतन्त्रको लागि डिजिटल रूपमा साक्षर जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ। नेपालले स्कुलस्तरदेखि नै डिजिटल साक्षरता कार्यक्रमहरू सुरु गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालयहरूमा AI, डाटा साइन्स, र साइबर सुरक्षता जस्ता विषयहरूमा विशेषज्ञता विकास गर्नुपर्छ।

च.कानूनी ढाँचा मजबुत पार्ने: 

चीनको डाटा सुरक्षा कानूनले नेपालको लागि एउटा मोडेल प्रस्तुत गर्दछ। नेपालले शीघ्र “डाटा संरक्षण ऐन” लागू गरेर नागरिकहरूको डाटा गोपनीयता र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यसले नागरिकहरूमा विश्वास बढाउनेछ र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्नेछ।

निष्कर्ष

चीनको डिजिटल सफलताले देखाएको छ कि दीर्घकालीन योजना, रणनीतिक लगानी, र नवप्रवर्तनमा जोड नै डिजिटल रूपान्तरणको मूल आधार हो। नेपालका लागि चीनको मोडेललाई जस्ताको तस्तै अपनाउने होइन, तर त्यहाँबाट सिकेर आफ्नो सन्दर्भ र आवश्यकताको अनुरूप एक “नेपाली डिजिटल मोडेल” विकास गर्नु हो।

नेपालले आफ्नो भौगोलिक विविधता र युवा जनशक्तिलाई एक अवसरको रूपमा परिवर्तन गर्न सक्छ। डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क र राष्ट्रिय आईसीटी नीतिले सही दिशा देखाएका छन्, तर यसको सफलता सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, र नागरिक समाजको साझा प्रयासमा निर्भर गर्दछ।

चीनले प्रविधिलाई विकासको एजेन्डाको केन्द्रमा राखेर आफ्नो भविष्य सुनिश्चित गरेको छ। अब, सही रणनीति र दृढ सङ्कल्पको साथ, नेपाल पनि आफ्नो डिजिटल भविष्यको नक्सा आफैँले लेख्न सक्ने क्षमता राख्दछ। यो केवल प्रविधिको बारेमा होइन, बरु नयाँ सोच, नयाँ कार्यशैली, र नयाँ नेतृत्वको बारेमा हो।

सन्दर्भ सूची:

१. Chen, L., & Wu, J. (२०२१). The Rise of Digital Payments in China: A Case Study of Alipay and WeChat Pay. Journal of Asian Economics.

२. सूचना तथा सञ्चार प्रविधि मन्त्रालय, नेपाल सरकार. (२०१९). डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क.

३. Woetzel, J., Seong, J., Wang, K. W., Manyika, J., Chui, M., & Wong, W. (२०१७).

China’s Digital Economy: A Leading Global Force. McKinsey Globa

( लेखक नेकपा एमाले केन्द्रीय सदस्य एवं संगठन विभाग सचिव  हुनुहुन्छ । उहाँ हाल अध्यन भ्रमणका क्रममा चीनकाे बेइजिङमा हुनुहुन्छ)