एजेन्सी, २६ असोज । पाँच वर्ष पहिले, #MeToo सँग सम्बन्धित पोस्टहरू अचानक हाम्रा सबै सोशल मिडिया टाइमलाइनहरूमा देखा पर्न थाले। अभियान एक ट्वीटबाट सुरु भयो र विश्वभरका महिलाहरूले उनीहरूसँग भएका खराब अनुभवहरू सम्झन थाले ।

ग्लासगोको युनिभर्सिटी अफ स्ट्राकेक्लाइडमा जेन्डर स्टडीज इन फेमिनिस्ट मिडिया स्टडीज विभागका निर्देशक प्रोफेसर करेन बोयलले भनेः #MeToo यौन हिंसा र उत्पीडनको वर्णन गर्ने पहिलो ह्यासट्याग थिएन, न त यो भाइरल हुने पहिलो ह्यासट्याग थियो । यद्यपि, विश्वका धेरै भागहरूमा यसले राष्ट्रिय वा क्षेत्रीय स्तरमा भाइरल भइसकेका अभियानहरूलाई आवाज दिएको छ।’

धेरैले यो पनि विश्वास गर्छन् कि आन्दोलनले समाजमा र विश्वभरका कार्यस्थलहरूमा महिलाहरूको स्थिति र व्यवहारको बारेमा बहसलाई विस्तार गर्यो । यसले महिलाहरूलाई यौन दुर्व्यवहारको अनुभवहरू सार्वजनिक गर्न प्रोत्साहित गर्यो ।

यो कसरी सुरु भयो ?
#MeToo अभियान सन् २००६ मा अमेरिकी सामाजिक कार्यकर्ता तराना बर्कले महिला विरुद्ध हुने यौन हिंसा र उत्पीडनको बारेमा सचेतना जगाउन सुरु गरेकी थिइन् । ११ वर्षपछि अमेरिकी अभिनेत्री एलिसा मिलानोले आफ्नो ट्विटमा यसको प्रयोग गर्दा विश्वको ध्यानाकर्षण भएको थियो ।

उनले महिलाहरूलाई यौन उत्पीडनको अनुभव साझा गर्न अपील गरिन्, जसको प्रभाव विश्वभर परेको थियो । उनी हलिउड फिल्म निर्माता हार्वी वाइन्स्टिनमाथि यौन उत्पीडनको आरोप लगाउने पहिलो अभिनेत्री थिइन् ।

उनले १५ अक्टोबरमा ट्वीट गरे, त्यसपछि ३ःभत्यय सोही दिन सोशल मिडियामा दुई लाख भन्दा बढी पटक प्रयोग भयो । भोलिपल्टसम्म पाँच लाख मानिसले प्रयोग गरिसकेका थिए । #MeToo विश्वका ८५ भन्दा बढी देशहरूमा विभिन्न भाषाहरूमा चलनमा रह्यो ।

यो आन्दोलन अमेरिकाबाट सुरु भए पनि तर यसको प्रभाव विश्वभर देखिएको थियो ।

#MeToo आन्दोलनका धेरै पक्षहरू
प्रोफेसर बोयलका अनुसार भाइरल ह्यासट्याग र#MeToo आन्दोलनलाई छुट्टाछुट्टै व्यवहार गर्नुपर्छ । उनका अनुसार यो ह्यासट्याग धेरै कारणले भाइरल भयो र यसमा दशकौंदेखि अनलाइन र अफलाइन अभियान चलाउने व्यक्तिहरूको भूमिका थियो ।

बोयल भन्छन्, #MeToo आन्दोलन र ह्यासट्यागलाई छुट्टाछुट्टै रूपमा हेर्नुपर्छ । तपाईं यसलाई ह्यासट्याग र सार्वजनिक छलफलको रूपमा अलग गर्न सक्नुहुन्छ । मलाई लाग्छ यो आन्दोलन ह्यासट्याग भाइरल हुनुभन्दा धेरै अघिदेखि चलिरहेको थियो र त्यसपछि पनि यो जारी छ ।’

बोयलले यसको अर्को पक्षलाई पनि औंल्याउँछन्, ‘मुख्यधाराको मिडियाले यसबारे के भन्छ र यो व्यापक अर्थमा के हो बुझ्नु पर्छ ।’ उनी भन्छन्, ‘कहिलेकाहीं दशकौंदेखि अनलाइन र अफलाइनमा काम गर्ने महिलाको कथालाई उनीहरूको रंगको आधारमा प्राथमिकता दिइन्छ । अभियानलाई गोरा सेलिब्रिटीको कथासँग जोडिएको थियो ।’

संसारभर #MeToo को प्रभाव
सन् २०१५ मा, ब्राजिलमा महिला अधिकारका लागि काम गर्ने संस्था थिंक ओल्गाका संस्थापक जुलियाना डे फारियाले #MyFirstHarassment नामक अभियान सुरु गरिन् । केही दिनभित्रै हजारौं महिलाहरूले आफ्ना अनुभवहरू साझा गरे । यो चाँडै ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा पनि लोकप्रिय भयो ।

पछिल्ला केही वर्षयता विश्वभर यौन उत्पीडनको विरुद्ध आवाज उठाउन धेरै अभियानहरू भएका छन् । चीन, बेलायत र भारतजस्ता देशमा यस विषयमा बहस चलेको थियो । हालै भारतको चर्चित टिभी रियालिटी शो बिग बोसको घरबाट फिल्म निर्देशक साजिद खानलाई हटाउन माग भइरहेको छ । साजिद खानमाथि चार वर्षअघि आठ महिला अभिनेत्री र एक पत्रकारमाथि यौन दुर्व्यवहारको आरोप लागेको थियो ।

साजिद खानले आफूमाथि लागेको आरोप अस्वीकार गरेका छन् र उनीविरुद्ध कुनै प्रहरी मुद्दा दर्ता गरिएको छैन । तर उनलाई बिग बोसको स्टेज दिएकोमा सामाजिक सञ्जालमा निकै विरोध भइरहेको छ ।

नेपालमा पनि प्रदर्शन
यस वर्षको मे महिनामा नेपालमा जनता सडकमा उत्रिए । यी मानिसहरूले विद्यमान कानुनमा बलात्कारको परिभाषा परिवर्तन गर्न माग गर्दै आएका थिए, यो माग एक पूर्व मोडलले टिकटकमा आफूमाथि भएको यौयन दुर्व्यवहार सार्वजनिक गरेकी थिइन् । उनले १६ वर्षको उमेरमा आफू बलात्कृत भएको बताएकी थिइन् ।

सौन्दर्य प्रतियोगिताको आयोजकले लागुऔषध खुवाएर बलात्कार गरेको र ब्ल्याकमेल गरेको उनले दाबी गरेकी थिइन् । नेपालको कानुन अनुसार जबर्जस्ती करणी गरेको एक वर्षभित्र मुद्दा दर्ता हुनुपर्ने व्यवस्था छ ।

जनताको दबाबलाई ध्यानमा राखेर सौन्दर्य प्रतियोगिताका आयोजकलाई प्रहरीले पक्राउ गरे पनि उनीहरुमाथि मानव बेचबिखन सम्बन्धी कसुरमा मुद्दा चलाइएको थियो ।

अबको आन्दोलन के हुन्छ ?
प्रोफेसर बोयल भन्छिन् कि ‘भाइरल #MeToo आन्दोलनले एउटा महत्त्वपूर्ण मुद्दालाई गति दिएको छ । तर अझै धेरै गर्न आवश्यक छ। एक समय आउनेछ जब हामीलाई थाहा हुन्छ कि हामी यस्तो बिन्दुमा पुगेका छौं जहाँ कुनै यौन उत्पीडन र यौन दुर्व्यवहार छैन, तर हामी यसबाट टाढा छौं,’ उनले भनिन् ।

उनले यो पनि भनिन्,#MeToo आन्दोलनको वास्तविक प्रभाव देखाउन समय लाग्नेछ । यसको लागि कार्यस्थल, विद्यालयदेखि खेल मैदानसम्म सबै ठाउँमा संरचनात्मक परिवर्तन आवश्यक छ । यो काम दशकौंदेखि भइरहेको छ, तर यो सुरुवात मात्र हो।