एजेन्सी, ११ कात्तिक । रुसी रक्षामन्त्री सर्गेई शोइगुले युक्रेनले युद्धका क्रममा ‘डर्टी बम’ प्रयोग गर्न सक्ने दाबी गरेका छन् । फोहोर बम एक परम्परागत विस्फोटक जस्तै हो तर यसमा रेडियोधर्मी पदार्थ समावेश हुन्छ । युक्रेन सरकारले उक्त आरोप अस्वीकार गरेको छ । फ्रान्स, बेलायत र अमेरिकाले पनि यसलाई अस्वीकार गरेका छन् ।

रूसले के भन्यो ?
रुसी रक्षा मन्त्री सर्गेई शोइगुले बेलायती रक्षामन्त्री बेन वालेसलाई ‘युक्रेनले गरेको डर्टी बम आक्रमण लगायतका उक्साहटका कारण चिन्तित रहेको’ बताएका छन् । सोइगुले अमेरिका, फ्रान्स र टर्कीका रक्षामन्त्रीहरूसँगको वार्तामा पनि यस्तै टिप्पणी गरेका छन् ।

साझा प्रतिक्रियामा, फ्रान्स, बेलायत र संयुक्त राज्य अमेरिकाका सरकारहरूले भनेका छन्, ‘हामी रसियाले भनेजस्तो युक्रेनले आफ्नै माटोमा डर्टी बम प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने सबै निराधार आरोपहरूलाई अस्वीकार गर्छौं।’ युक्रेनका राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले यी आरोपहरूलाई खारेज गर्दै रसियालाई ‘यस युद्धमा कल्पना गर्न नसकिने सबै कुराको स्रोत रूस हो’ भनी आरोप लगाएका छन् ।

डर्टी बम के हो ?
यसलाई रेडियोलोजिकल डिस्प्रेसन यन्त्र भनिन्छ । यो एक प्रकारको बम हो जसमा युरेनियम जस्ता रेडियोधर्मी पदार्थ हुन्छ जुन परम्परागत विस्फोटक पदार्थको विष्फोट पछि वायुमण्डलमा फैलिन्छ । यी बमहरूलाई परमाणु बम जस्तो उच्च उन्नत रेडियोधर्मी सामग्री आवश्यक पर्दैन। यसको सट्टा, अस्पतालहरू, आणविक संयन्त्रहरू वा अनुसन्धान प्रयोगशालाहरूबाट रेडियोधर्मी सामग्रीहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यस कारण, तिनीहरू धेरै कम लागतमा र परमाणु बम भन्दा कम समयमा विकसित गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, तिनीहरूलाई गाडीमा राखेर, विस्फोट पनि गर्न सकिन्छ । रेडियोधर्मी प्रदुषणले क्यान्सरजस्ता गम्भीर रोग निम्त्याउने भएकाले यस्तो बमले लक्षित जनसङ्ख्यामा त्रास र डर निम्त्याउन सक्छ ।
विष्फोट भएको ठाउँ वरपरको ठूलो क्षेत्र खाली गर्नु पर्ने वा पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्ने हुन सक्छ।

द फेडेरेशन अफ अमेरिकन साइन्टिष्ट्सको गणना अनुसार अमेरिकाको न्यूयोर्क सहरको म्यानहट्टन क्षेत्रमा ९ ग्राम कोबाल्ट र ५ किलो टीएनटी मात्रै विस्फोट गराइयो भने यो पूरै क्षेत्रमा दशकौंसम्म मानिस बस्न अयोग्य हुनेछ । यस कारणले गर्दा डर्टी बमलाई जन संघारक हतियार पनि भनिन्छ। यद्यपि, हतियारको रूपमा, यसलाई धेरै भरोसा गर्न सकिँदैन ।

डर्टी बमको रेडियोएक्टिभ सामग्री लक्षित क्षेत्रमा फैलाउन त्यसलाई भुइँमा पिसेर पाउडर बनाउनुपर्छ । तर यदि यो पाउडर धेरै राम्रो छ र त्यहाँ तेज हावा छ भने, यो धेरै टाढा जान सक्छ र धेरै क्षति गर्न सक्छ ।

रुसले किन डर्टी बमको हल्ला गर्दैछ ?
अमेरिकामा रहेको थिंक ट्याङ्क इन्स्टिच्युट अफ वार स्टडीज (आइएसडब्लु) ले रुसका रक्षामन्त्रीले ‘पश्चिमी देशहरूबाट युक्रेनलाई दिइने सहायतालाई सुस्त बनाउन वा पूर्ण रूपमा रोक्न र नाटो गठबन्धनलाई रोक्न’ यो दाबी गरेको बताएको छ । रुसले नै युक्रेनमा डर्टी बम प्रयोग गरेको र युक्रेनलाई जवाफदेही बनाउन आक्रमणको झूटो दाबी गरिरहेको हुनसक्ने आशंका पनि छ ।

यद्यपि, धेरै सैन्य विश्लेषकहरू विश्वास गर्छन् कि रसियाले आफ्नै सैनिक र सर्वसाधारणलाई पनि हानि पुऱ्याउन सक्ने हतियार प्रयोग गर्न यस्तो मुर्खता गर्ने छैन । आइएसडब्लु ले भन्यो, ‘रूसले तत्काल डर्टी बम आक्रमणको तयारी गरेको जस्तो देखिदैन।’

डर्टी बम पहिले प्रयोग गरिएको थियो ?
अहिलेसम्म विश्वमा कतै पनि डर्टी बमको सफल आक्रमण भएको छैन । तर, यस्ता हमला गर्ने प्रयास भइरहेका छन् । क्यान्सरको उपचारमा प्रयोग हुने उपकरणबाट क्यासियम निकालिएको हो । सन् १९९६ मा चेचन्या विद्रोहीहरूले मस्कोको इज्मेलोभो पार्कमा डाइनामाइट र केसियम–१३७ को मिश्रण भएको बम राखेका थिए ।

यो क्यासियम क्यान्सरको उपचारमा प्रयोग हुने उपकरणबाट पनि निकालिएको थियो । उक्त बम रहेको स्थानको बारेमा सुरक्षाकर्मीले थाहा पाएपछि यसलाई निष्क्रिय पारिएको थियो । १९९८ मा, चेचन्या सुरक्षा बलहरूले रेलवे लाइनको छेउमा राखिएको डर्टी बमलाई निष्क्रिय पारे ।

सन् २००२ मा अमेरिकी नागरिक जोस प्याडिला शिकागोमा डर्टी बम हमलाको योजना बनाएको आशंकामा पक्राउ परेका थिए । प्याडिलाको अलकायदासँग सम्बन्ध थियो र उनलाई २१ वर्षको जेल सजाय सुनाइएको थियो । सन् २००४ मा बेलायती नागरिक र अलकायदा सदस्य धीरेन बैराट लन्डनमा पक्राउ परेका थिए ।

उनीमाथि अमेरिका र बेलायतमा डर्टी बम आक्रमणको योजना बनाएको आरोप लागेको थियो । २००६ मा धीरेनलाई ३० वर्षको जेल सजाय सुनाइएको थियो । तर, धीरेन र पडिला दुवै पक्राउ पर्दासम्म बम बनाउने काम सुरु गर्न सकेका थिएनन् ।