एजेन्सी, २२ वैशाख । आजको दिन अर्थात मे ५ गते निकै विशेष छ । आजकै दिन कार्ल मार्क्सको जन्म भएको थियो र आज उनको २०१ औँ जन्मदिन हो । २० औं शताब्दीको इतिहास पढेकाहरू मार्क्सको क्रान्तिकारी राजनीतिको विरासत कठिन थियो भन्ने कुरामा सहमत हुनेछन् ।

समाजमा बलियो सामाजिक इन्जिनियरिङ् उनको विचारबाट प्रेरित मानिन्छ। आफ्ना सिद्धान्तहरू साम्राज्यवाद, स्वतन्त्रता र आमहत्यासँग जोडिएपछि उनलाई विखण्डनकारीका रूपमा व्याख्या गरियो। तर कार्ल मार्क्सको अर्को एक भावनात्मक व्यक्ति हुन्। उनका विचारहरूले विश्वको उन्नतिमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

१. उहाँ बच्चाहरूलाई काको सट्टा स्कूल पठाउन चाहनुहुन्थ्यो
धेरैले यो वाक्यलाई कथनका रूपमा लिन सक्छन् तर सन् १८४८ मा जब कार्ल मार्क्सले कम्युनिष्ट घोषणापत्र लेख्दै थिए, उनले बाल श्रमको उल्लेख गरेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक संघले सन् २०१६ मा सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार आज पनि विश्वका १० बालबालिकामध्ये एक बाल मजदुर छन् ।

अहिले धेरै केटाकेटीहरू काम छोडेर स्कूल जाँदैछन्, यो केवल कार्ल मार्क्सको देन हो । द ग्रेट इकोनोमिस्टको लेखिका लिन्डा युह भन्छिन्, ‘निजी विद्यालयमा बालबालिकाका लागि निःशुल्क शिक्षा मार्क्सको १८४८ को घोषणापत्रको दश बुँदेमध्ये एक थियो । कारखानामा बाल श्रम निषेध पनि उनको घोषणापत्रमा उल्लेख गरिएको थियो।’

२. उन चाहना भनेको मानिस आफ्नो मालिक आफै बनुन
के तपाइँ आज दिनको २४ घण्टा, हप्ताको सात दिन काम गर्नुहुन्छ ? काममा लंच ब्रेक लिनु पर्छ ? के तपाइँसँग निश्चित उमेर पछि अवकाश प्राप्त गर्ने र निवृत्तिभरण पाउने अधिकार छ ? यदि तपाईको उत्तर हो मा आउँ भने तपाईले कार्ल मार्क्सलाई धन्यवाद दिन पर्छ ।

लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्सका प्रोफेसर माइक सेभेज भन्छन्, ‘पहिले तपाईंलाई लामो घण्टा काम गर्न भनिन्थ्यो, तपाईंको समय तपाईंको थिएन र तपाईं आफ्नो जीवनको लागि सोच्न सक्नुहुन्नथ्यो ।’

कार्ल मार्क्सले पुँजीवादी समाजमा कसरी बाँच्नका लागि श्रम बेच्न बाध्य पारिन्छन् भन्ने लेखेका थिए । मार्क्सका अनुसार धेरैजसोले तपाईलाई तपाईको मेहनत अनुसारको तलब दिइ रहेका छैनन् त्यसैले तपाई शोषित हुनुभयो ।

हाम्रो जीवनमा हाम्रो आफ्नै अधिकार हुनुपर्छ, हाम्रो जीवन सबै भन्दा माथि हुनुपर्छ भन्ने मार्क्सले चाहन्थे। उनी हामीलाई स्वतन्त्र बनाउन र हाम्रो रचनात्मक क्षमताको विकास ग।ाउन चाहन्थे ।

वेज भन्छन्, ‘साच्चै मार्क्स ले भनेका छन् कि मानिसले यस्तो जिवन बाँच्नु पर्छ जसको मूल्याँंक कामबाट नहोस् । । यस्तो जीवन जसको मालिक हामी आफैं हौं । जहाँ हामीले आफू कसरी बाँच्ने भन्ने निर्णय आफै गर्न सकौं । आज यस्तै विचारले मानिस बाँच्न चाहन्छ ।’

३. उनी चाहन्थे मानिसले आफूले मन पराएको काम गर्न पाउन
मन पराएको काम गर्न पाउँदा तिम्रो कामले खुशी दिन्छ। हामी जीवनमा जे चाहन्छौ वा जे निर्णय गछौं, त्यसले रचनात्मक क्षमताको विकास गराउँछ र त्यसलाई प्रदर्शन गर्ने अवसर दिन्छ ।’

तर जब तिम्रो काम अरू कसैले तय गर्छ भने तिमी दुखी काम हुन्छौं, मन लाग्दैन, तब तिमी निराश हुन्छौ । यी शब्दहरू कुनै प्रेरक गुरुका होइनन् तर १९ औं शताब्दीका कार्ल मार्क्सले भनेका हुन् ।

सन् १८४४ मा लेखिएको आफ्नो पुस्तकमा उनले कामको सन्तुष्टिलाई मानिसको उन्नतिसँग जोडेका छन् । पहिलो पटक यस्तो काम गर्ने उनी पहिलो व्यक्ति हुन् ।

हामीले आफ्नो अधिकांश समय काममा बिताउने भएकाले त्यो कामले हामीलाई आनन्द दिनु आवश्यक रहेको उनको तर्क थियो ।

४ं उनी चाहन्थे हामी विभेदविरुद्ध उभिऔं
समाजमा कोही गलत छ, कसैमाथि अन्याय, भेदभाव वा गल्ती भइरहेको छ भन्ने लागेको छ भने त्यसको विरोध गर्नुपर्छ । तपाइँ संगठित हुनुपर्छ, तपाइँले प्रदर्शन गर्नुपर्छ र तपाइँले त्यो अन्यायलाई रोक्न संघर्ष गर्नुपर्छ।

संगठित विरोधले धेरै देशको सामाजिक अवस्था परिवर्तन गर्यो । रंग भेदभाव, समलिङ्गीता र जातीय विभेद विरुद्ध कानुन बन्यो, यो कार्ल मार्क्सकै देन हो । । लण्डनमा हुने मार्क्सवादी महोत्सवका आयोजक मध्ये एक लुइस निल्सनका अनुसार ‘समाज परिवर्तन गर्न क्रान्ति आवश्यक छ । हामी समाजको उन्नतिको लागि आन्दोलन गर्छौं । यसरी आन्दोलन गरेकाले नै सर्वसाधारणले आठ घण्टा काम गर्ने अधिकार पाएका हुन् ।’

कार्ल मार्क्सलाई दार्शनिकको रूपमा व्याख्या गरिएको छ, तर निल्सन असहमत देखिन्छन्। उनी भन्छिन ‘उनले जे लेखे र गरे त्यो दर्शन जस्तो लाग्न सक्छ तर उनको जीवन र कामलाई नजिकबाट हेर्नुभयो भने, उनी एक अभियन्ता थिए भन्ने थाहा पाउनुहुनेछ। उनले अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक संघको स्थापना गरे । उनले गरिब जनतासँग काम गरे । हडतालमा सामेल भए ।’

निल्सन भन्छिन्, ‘महिलाहरूले कसरी मतदान गर्ने अधिकार प्राप्त गरे ? यो कुनै संसदले पारित गरेर दिएको होइन, तर महिलाले संगठित भएर प्रदर्शन गरेकोले प्राप्त भयो । शनिबार र आइतवार बिदा कसरी पाउनु भयो ? किनभने सबै मजदुरहरू संगठित भए र हडतालमा गए।’

५. उनले सरकार, व्यापारिक घराना र मिडियाको गठबन्धनमा नजर राख्न आग्रह गरे
सरकार र ठूला उद्योगी घरानाको मिलेमतो भए कस्तो हुन्छ ? गुगलले आफ्नो सम्पूर्ण जानकारी अरू कसैलाई दियो भने के तपाई सुरक्षित महसुस गर्नुहुन्छ ? कार्ल मार्क्सले पनि उन्नाइसौं शताब्दीमा यस्तै महसुस गरेका थिए । त्यतिबेला सामाजिक सञ्जाल नभए पनि यस्तो सम्बन्धको व्याख्या गर्ने उनी नै पहिलो व्यक्ति थिए ।

ब्यूनस आयर्स विश्वविद्यालयका प्रोफेसर भ्यालेरिया वेघ वेइस भन्छन्, ‘उनले तत्कालीन सरकार, बैंक, व्यवसाय र उपनिवेशका प्रमुख एजेन्टहरू बीचको सम्बन्धको अध्ययन गरे। उनी त्यस समयदेखि १५ औं शताब्दीदेखि नै के भइरहेको छ भनेर अध्ययन गरे । ’

भ्यालेरिया वेइज वाइजका अनुसार, उनकोको निष्कर्ष थियो कि यदि कुनै अभ्यास व्यापारको लागि फाइदाजनक छ, जस्तै दासत्व, यो उपनिवेशको लागि पनि फाइदा थियो, र सरकारले यसलाई समर्थन गर्यो ।

उनी थप भन्छन्, ‘कार्ल मार्क्सले मिडियाको शक्तिलाई बुझेका थिए । मानिसहरूको सोचाइलाई प्रभाव पार्ने यो एउटा राम्रो माध्यम थियो। आजकल हामी फेक न्यूजको बारेमा कुरा गर्छौं, तर कार्ल मार्क्सले यो सबै कुरा पहिले नै बताइसकेका थिए।’

भ्यालेरिया वेइज भन्छिन्, ‘मार्क्सले त्यसबेला प्रकाशित लेखहरू अध्ययन गर्थे। उनले गरिब जनताले गर्ने अपराधलाई मिडियामा बढी ठाउँ दिएको निष्कर्षमा पुगे । अर्कोतर्फ राजनीतिज्ञका अपराधका समाचार दबाइएको पाए ।’