-कृष्णहरि केसी-

आज सेप्टेम्बर ३ अर्थात् चिनिया जनताको बलिदानी सङ्घर्षले विजयी प्राप्त गरेको दिन । यस अवसरमा चीनले हरेक १०/१० वर्षमा यस्तो विशाल कार्यक्रमको आयोजना गर्ने गरेको छ । चीनको बेइजिङ स्थित ऐतिहासिक तियानआनमेन स्क्वायरमा आज चीनले जापानी आक्रमणविरुद्धको चिनियाँ प्रतिरोध युद्ध र विश्व फाँसीवाद विरोधी युद्धमा विजयको ८० औँ वार्षिकोत्सव भव्य रूपमा मनायो ।

विश्वका ५० भन्दा बढी मुलुकका राष्ट्रप्रमुख र सरकार प्रमुखहरूको उपस्थितिमा आयोजित यो विशेष कार्यक्रमले इतिहासलाई मात्र स्मरण गरेन, भविष्यका लागि नयाँ सन्देश पनि दियो । सो कार्यक्रममा दर्शकको रूपमा आफ्नो सहभागितालाई मैले गौरवको रूपमा लिएको छु ।

सजिसजावट, कार्यक्रमस्थल, कुनै हलचल विना बढो अनुशासित दसौँ हजारको भव्य सहभागिता, आधुनिक, डिजिटल मैत्री सुरक्षा व्यवस्था संसारले सिक्न लायक थियो । कार्यक्रमको व्यवस्थापन निकै उत्कृष्ट थियो । सुरक्षादेखि अतिथि सत्कार, सांस्कृतिक प्रस्तुतिदेखि कूटनीतिक शिष्टाचारसम्म सबै पक्षले चीनको तयारी र शालीनताको परिचय गरायो । यसले चीनले आफूलाई जिम्मेवार शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसहित ५० भन्दा बढी राष्ट्रका प्रमुखहरूको सहभागिताले यो उत्सवलाई अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धताको मञ्च बनायो। सैन्य परेड, सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरू, कूटनीतिक भेटघाट र विश्व नेताहरूको ऐक्यबद्धताले चीनले विश्वलाई दिएको सन्देशलाई थप स्पष्ट तुल्यायो।

 चीनको प्राथमिकता : शान्ति र बहुपक्षीय सहकार्य

८० औँ विजय उत्सवले चीनले वर्तमान विश्व व्यवस्थामा बोकेको भूमिका झल्कायो। राष्ट्रपति सी जिनपिङले सम्बोधनमा भन्नुभयो, ‘इतिहासलाई बिर्सनु हुँदैन, तर घृणा मनमा राख्नु हुँदैन।’ यस वाक्यांशले चीनको कूटनीतिक दर्शन प्रष्ट पारेको छ।

आजको चीन आक्रामक विस्तारवाद होइन, बरु पारस्परिक सम्मान, सहअस्तित्व र साझा समृद्धिमा जोड दिन्छ। बेल्ट एण्ड रोड इनिसियटिभ (BRI) जस्ता पहल यसैको विस्तार हुन्। विजय दिवसको समारोहमार्फत चीनले सन्देश दियो-‘शान्तिको पक्षमा दृढ, तर रक्षा क्षमतामा सक्षम।’

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : प्रतिरोध र बलिदान

जापानी आक्रमणले चीनलाई सन् १९३० को दशकमा गम्भीर संकटमा धकेल्यो। १९३१ मा मञ्चुरिया कब्जा, १९३७ को लुगोउ पुल घटना, १९३७–४५ बीचको व्यापक युद्ध, नान्जिङ नरसंहारजस्ता भयावह घटनाले चीनलाई विनाशको सङ्घारमा पुर्‍यायो। तर चीनले पराजय स्वीकार गरेन।

कम्युनिष्ट र राष्ट्रवादी दुवै सेनाले आ–आफ्नो ढङ्गले प्रतिरोध गरे। सर्वसाधारण किसानदेखि महिला र युवासम्मले बलिदान दिए। यस प्रतिरोधले चीनलाई मात्र होइन, विश्व फासिवादविरोधी आन्दोलनलाई पनि बलियो बनायो। यही कारण आज पनि चीनले यस युद्धलाई आफ्नो राष्ट्रिय पहिचान र गौरवको प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

८०औँ वार्षिकोत्सवको वैश्विक सन्देश

आजको विश्व फेरि अस्थिरताबाट ग्रस्त छ। युक्रेन युद्ध, ताइवान सङ्कट, मध्यपूर्व तनाव, जलवायु परिवर्तन र आर्थिक असमानताले मानव सभ्यतालाई चुनौती दिइरहेका छन्। यस्ता अवस्थामा चीनले विजय उत्सवलाई इतिहास सम्झनु मात्र होइन, वर्तमान चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्ने अवसर बनायो। यसले विश्वलाई सन्देश दियो कि इतिहासको शिक्षा भनेको शान्तिको मूल्य बुझ्नु हो र सुरक्षा क्षमताबिना शान्ति सम्भव हुँदैन ।

सैन्य परेड : शक्ति र संयमको प्रदर्शन

तियानआनमेन स्क्वायरमा देखाइएको सैन्य परेडले चीनको आधुनिक सैन्य क्षमताको झलक दियो। जे–२० स्टेल्थ लडाकु विमान, डोंगफेङ अन्तरमहाद्वीपीय क्षेप्यास्त्र, उच्च प्राविधिक ड्रोन र साइबर युद्ध प्रविधिले चीनलाई प्राविधिक रूपमा अत्याधुनिक शक्ति देखायो।

यी सबैले चीनलाई आफ्नो सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्न सक्षम राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत गरे। तर यो केवल ‘शक्ति प्रदर्शन’ होइन, ‘संयमसहितको सुरक्षा क्षमता’ को सन्देश थियो।

राष्ट्रपति सी जिनपिङको दृष्टि

सी जिनपिङले सम्बोधनमा युद्धको पीडा, बलिदानको मूल्य र शान्तिको आवश्यकता जोडले प्रस्तुत गर्नुभयो। ‘इतिहासलाई सम्झनु भविष्य सुरक्षित गर्ने आधार हो’, उहाँले भन्नुभयो ।

यस दृष्टिले चीनलाई ‘जिम्मेवार शक्ति’ को रूपमा प्रस्तुत गर्छ। एकातिर शक्ति प्रदर्शन, अर्कोतिर शान्तिको प्रतिबद्धता-यो द्वन्द्वात्मक सन्तुलन नै चीनको कूटनीतिक शैली हो।

विश्व नेताहरूको सहभागिता

आजको यो सैन्य परेडमा विश्वका ५० भन्दा बढी मुलुकका राष्ट्रप्रमुख र सरकार प्रमुखहरूको प्रत्यक्ष उपस्थित रहेको थियो । एसियाली देशहरू, रसिया, उत्तरकोरिया, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, म्यानमार लगायत उपस्थित भए । युरोपबाट बेलारुस, हंगेरी र सर्बियाका प्रतिनिधिहरू सहभागी भए । अफ्रिकाबाट क्यामरुन, जिम्बावे र नाइजेरियाका उच्च प्रतिनिधिहरू उपस्थित थिए । ल्याटिन अमेरिकाबाट भेनेजुएला, क्युबा लगायत मुलुकका प्रतिनिधिहरू सहभागी भए ।

यसले चीनलाई विश्वव्यापी कूटनीतिक केन्द्रका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो र बहुपक्षीयता, सहकार्य र इतिहास सम्मानको सन्देश फैलायो ।

अफ्रिकी मुलुकहरूको उल्लेखनीय सहभागिताले चीनको ‘ग्लोबल साउथ’ नीति बलियो हुँदै गएको सङ्केत दियो। यस्तो सहभागिताले चीनलाई मात्र होइन, बहुपक्षीय विश्व व्यवस्थालाई पनि सशक्त समर्थन मिलेको देखायो।

नेपालको सहभागिता र ऐतिहासिक सम्बन्ध

आजकाे कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको उपस्थिति केवल औपचारिकता मात्र थिए। यसले नेपाल–चीन सम्बन्धको ऐतिहासिक निरन्तरतामा नयाँ अध्याय थप्यो।  यस कार्यक्रममा सम्माननीय प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली ज्यूको उपस्थितिले नेपालको कूटनीतिक छवि बलियो बनायो । यो केवल औपचारिक सहभागिता मात्रै थिएन, बरु नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक सक्रियता, क्षेत्रीय सन्तुलन कायम गर्ने क्षमता र आर्थिक–सांस्कृतिक साझेदारीको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिएको स्पष्ट प्रमाण थियो । यसले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍यायो र नेपालको विदेश नीति असंलग्नता, सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र अन्तर्राष्ट्रिय समानताको सिद्धान्तप्रति दृढ रहँदै मित्रता र साझा परियोजनामा स्पष्ट प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ ।

नेपाल–चीन सम्बन्धका केही निर्णायक क्षणमा १९५५ को कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना, १९६० को सीमा सम्झौता, १९७५ को असंलग्न आन्दोलनप्रतिको सहकार्य, २०१५ को नाकाबन्दीपछि चीनसँगको सहकार्य, २०१७ मा BRI मा नेपालको सहभागिता र हाल रेलमार्ग, ऊर्जा तथा डिजिटल सहकार्यबारे भइरहेको छलफल प्रमुख छन्। यी सबै घटनाले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई रणनीतिक साझेदारीको स्तरमा पुर्‍याएका छन्।

नेपालको उपलब्धि 

नेपालले यस कार्यक्रममा सहभागिताबाट धेरै उपलब्धि हासिल गरेको छ । यसले चीनसँगको सम्बन्धलाई रणनीतिक साझेदारीतर्फ अघि बढाउने स्पष्ट सङ्केत दिएको छ । क्षेत्रीय राजनीतिक सन्तुलन, विश्व शान्ति, सहअस्तित्व, पारस्परिक हित र आर्थिक सहयोगको ढाँचा निर्माणमा नेपालको भूमिका प्रभावकारी रह्यो । नेपालका लागि, द्विपक्षीय कूटनीतिक उपलब्धि, क्षेत्रीय सन्तुलन कायम राख्ने अभ्यास र अन्तर्राष्ट्रिय छवि निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

नेपालले प्राप्त गरेको उपलब्धि केवल कूटनीतिक सन्देशमा सीमित छैन । यसले आगामी दशकका लागि आर्थिक, पूर्वाधार, ऊर्जा, यातायात र पर्यटन क्षेत्रमा नयाँ परियोजना र लगानीको मार्ग पनि खोलेको छ । नेपाल–चीन रेल, सडक र जलविद्युत् परियोजनाहरूले दुवै मुलुकबीच साझा विकासको अवसर सुनिश्चित गर्नेछ । यसले नेपालको दीर्घकालीन आर्थिक विकास, रोजगारी सिर्जना र क्षेत्रीय समृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछ । नेपालले आफ्नो सहभागिताबाट विश्वसामु आफ्नो सुसंस्कृत, परिपक्व र सक्रिय राष्ट्रका रूपमा  प्रमाणित ग¥यो । चीन–नेपाल सम्बन्ध, क्षेत्रीय सन्तुलन, आर्थिक अवसर र अन्तर्राष्ट्रिय छवि यी सबै पक्षमा नेपालले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ ।

नेपालले विश्वलाई देखायो कि- सानो मुलुक भए पनि नेपाल सक्रिय, जिम्मेवार र सहकार्यमा विश्वास गर्ने राष्ट्र बन्न सक्छ । नेपालले देखायो-सानो मुलुक भए पनि ठुलो सन्देश दिन सकिन्छ, यदि स्वतन्त्र र आत्मनिर्भर नीति अपनाइयो भने। यसले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई स्पष्ट बनायो कि भू–राजनीतिक देशको आकारले अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव र जिम्मेवारीमा कमी ल्याउँदैन । योसँगै  नेपालले फेरी एक पटक शान्ति, बहुपक्षीयता, अहस्तक्षेप, र सहकार्यमा प्रतिबद्धता जनाएको छ ।

प्रधानमन्त्री ओलीका कूटनीतिक भेटघाट

बेइजिङ भ्रमणका क्रममा प्रधानमन्त्री ओलीले चीनका  राष्ट्रपति सी, उपराष्ट्रपति हान झेङसँग भेटवार्ता गर्नुभयाे। साथै, अन्य मुलुकका राष्ट्रप्रमुखहरूसँग संक्षिप्त भेटघाट भए। यी भेटघाटले नेपालको कूटनीतिक सक्रियता र सन्तुलनलाई मजबुत बनायो।

नेपाल–चीन सीमा सम्झौताका पाँच प्रमुख पक्ष

नेपाल–चीन सीमा सम्झौता १९६० मा भएको हो। यसले दुई देशबिचको सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍यायो। पहिलो, यसले स्पष्ट सीमारेखा तोक्यो। दोस्रो, दुवै मुलुकले सीमा विवादलाई आपसी सहमति र मित्रतापूर्ण ढङ्गले समाधान गर्ने प्रतिबद्धता जनाए। तेस्रो, यो सम्झौता सानो मुलुकले पनि ठुलो छिमेकीसँग समान सम्मानका आधारमा व्यवहार गर्न सक्ने उदाहरण बन्यो। चौथो, यसले नेपालको सार्वभौमसत्ता बलियो बनायो। पाँचौँ, यसले दुई देशबीच विश्वास र सहकार्यको दीर्घकालीन आधार निर्माण गर्‍यो। त्यही जगमा उभिएर प्रधानमन्त्री केपी ओलीको आजकाे सहभागिता भयो ।

बिआरआई मा नेपालको अपेक्षा र वास्तविकता

नेपालले २०१७ मा बेल्ट एण्ड रोड इनिसियटिभमा हस्ताक्षर गरेको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य पूर्वाधार विकास, व्यापार विस्तार र क्षेत्रीय एकीकरण हो। नेपालले विशेष गरी रेलमार्ग, ऊर्जा, सडक र पर्यटन विकासमा ठुलो अपेक्षा गरेको छ।

तर वास्तविकतामा प्रगति ढिलो छ। प्राविधिक चुनौती, वित्तीय पारदर्शिता र आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरताले बिआरआई परियोजनामा ढिलाइ गरेको छ। यद्यपि, नेपालका लागि यो अझै अवसरको ढोका हो, यदि दीर्घकालीन दृष्टि र पारदर्शी व्यवस्थापन अपनाइयो भने।

नेपालको लागि अवसर र चुनौती

नेपालका लागि चीनसँगको सहकार्य अवसर र चुनौती दुवै हो। अवसरको हिसाबले रेलमार्ग, ऊर्जा सहकार्य, पर्यटन प्रवर्द्धन र व्यापारमा विविधीकरण उल्लेखनीय छन्। तर चुनौतीमा भारत–चीन प्रतिस्पर्धाबीच सन्तुलन राख्ने कठिनाइ, ऋण व्यवस्थापन, पारदर्शिता अभाव र आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता पर्दछन्।

८० औँ विजय उत्सवले  विश्वलाई दिएको सन्देश

८० औँ विजय उत्सवले विश्वलाई तीन मुख्य सन्देश दियो । पहिलो, इतिहास सम्झनु आवश्यक छ, तर घृणा र प्रतिशोधको भावना राख्नु हुँदैन । दोस्रो, शान्तिप्रेमी राष्ट्रले आफ्नो सुरक्षा र सार्वभौमसत्ता रक्षा गर्न सक्षम हुनुपर्छ । तेस्रो, बहुपक्षीय सहयोग, साझा हित र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सुदृढिकरण बिना दीर्घकालीन समाधान सम्भव छैन । सैन्य परेड र सांस्कृतिक कार्यक्रमले चीनको शक्तिशाली, परिपक्व र जिम्मेवार राष्ट्रको छवि प्रस्तुत गर्यो ।

८०औँ विजय उत्सवको कार्यक्रमले विश्वमा तीन तहमा प्रभाव पारेको छ भन्दा अतिस्योक्ति हुनेछैन । यो चीनको लागि, राष्ट्रिय गौरव र ऐतिहासिक स्मरण मात्र नभई विश्व शक्तिसँगको सम्बन्ध मजबुत पार्ने अवसर, शान्ति, सुरक्षा र बहुपक्षीयतामा दृढ प्रतिबद्धता देखाउने अवसरको रुपमा रह्यो । विश्वका लागि, इतिहासको स्मरण र सिकाइ, चीनसँग सहयोगका नयाँ अवसर, बहुपक्षीय विश्वव्यवस्थालाई सुदृढ गर्ने सन्देश प्राप्त भयो ।

भविष्यका सम्भावना

भविष्यमा नेपाल-चीन सम्बन्ध अझ गहिरो बन्ने सम्भावना प्रबल छ। रेलमार्ग विस्तार भए नेपाल दक्षिण एसिया र चीनबीचको सेतु बन्न सक्छ। ऊर्जा क्षेत्रमा सहकार्यले दुवै देशलाई लाभ दिनेछ। पर्यटन प्रवर्द्धनले नेपाललाई नयाँ आयस्रोत दिलाउन सक्छ।

तर यसका लागि नेपालले स्पष्ट राष्ट्रिय नीति, दीर्घकालीन रणनीति र राजनीतिक स्थिरता कायम गर्नुपर्छ। अन्यथा अवसरहरू गुम्ने खतरा रहन्छ।

निष्कर्ष

८० औँ विजय उत्सव केवल स्मरण मात्र होइन, भविष्य निर्माणको सन्देश पनि हो। चीनले देखायो-इतिहासलाई सम्मान गरेर मात्र भविष्य सुरक्षित हुन्छ। नेपालले यस अवसरमा आफ्नो कूटनीतिक सक्रियता देखाएर विश्व समुदायमा जिम्मेवार राष्ट्रको हैसियत मजबुत बनायो।

यो उत्सवले चीनलाई विश्व शान्तिको स्तम्भका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो भने नेपाललाई सन्तुलित र परिपक्व राष्ट्रका रूपमा चिनायो।

(लेखक राष्ट्रिय युवा संघ नेपालका निवर्तमान केन्द्रीय उपाध्यक्ष हुनुहुन्छ, उहाँ हाल अध्ययनको क्रममा चीनमा हुनुहुन्छ )