भारत, चीन, अमेरिका, र रुससंगको सम्बन्ध कस्तो रहन्छ भन्ने कुराले नै नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थितिलाई अभिशापको सट्टा वरदानमा परिणत गर्न सक्छ की सक्दैन भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ । नेपालले आफ्नो आन्तरिक शक्ति (आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक) लाई बलियो बनाएर मात्रै बाह्य शक्तिहरूको बीचमा आत्मविश्वासपूर्ण रूपमा उभिन सक्नेछ र एक समृद्ध, स्वावलम्बी, र तटस्थ राष्ट्रको रूपमा विश्व मानचित्रमा आफ्नो स्थान कायम गर्न सक्नेछ ।

गुरुप्रसाद भट्टराई

विश्वको भू–राजनीति अहिले एक युगान्तकारी संक्रमणको चरणमा छ । अमेरिकाले नेतृत्व गरिरहेको एकध्रुवीय विश्व व्यवस्था बहुध्रुवीय व्यवस्थामा परिणत हुँदैछ, जहाँ अमेरिका, चीन, रुस, भारत र युरोपियन सङ्घ जस्ता शक्तिहरूको जटिल अन्तरक्रियाले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरू पुनः परिभाषित गर्दैछ । यस परिवर्तनको एपिसेन्टर (केन्द्रबिन्दु) मध्ये एक दक्षिण एसिया र विशेषगरी हिमालयी क्षेत्र र नेपाल पनि हो । यस क्षेत्रमा अवस्थित, नेपाल जस्तो सानो तर सामरिक रूपमा महत्वपूर्ण मुलुकले आफ्नो विदेश नीति, आर्थिक विकास र राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि अभूतपूर्व चुनौती र अवसरहरूको सामना गर्दैछ ।

भारत र अमेरिकाको बढ्दो व्यापारिक र सामरिक तनाव, भारत–चीनको जटिल सहयोग र प्रतिस्पर्धाको मिश्रित सम्बन्ध अनि चीन–रुसको रणनीतिक निकटताले नेपालको लागि एउटा जटिल भू–राजनीतिक त्रिकोण (Geopolitical Triangulation) सिर्जना गरेको छ । नेपालले यस जटिल भू–राजनीतिक परिवेशमा कसरी आफ्नो भू–राजनीति र अर्थनीति सञ्चालन गर्ने भन्ने विषयमा केही विश्लेषण गरौं ।

भारत–अमेरिका : साझेदारी र तनाव भारत र अमेरिकाको सम्बन्ध “रणनीतिक साझेदारी“ को रूपमा परिभाषित भए तापनि, व्यापारिक झगडा नयाँ समस्या होइन । डोनाल्ड ट्रम्पको कार्यकालदेखि नै व्यापार घाटा, ट्यारिफ र हस्तक्षेप नीतिहरूमा मतभेद रहेको छ । भारतले ’मेक इन इन्डिया’ र ’आत्मनिर्भर भारत’ जस्ता नीतिहरू अगाडि सारेपछि, अमेरिकी कम्पनीहरूलाई भारतीय बजारमा पहुँचसम्बन्धी चुनौतीहरू सिर्जना भएका छन् । डाटा स्थानीयकरण, डिजिटल कर, र कृषि क्षेत्रमा बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारजस्ता विषयहरूमा विवाद छन् ।

तथापि, यी व्यापारिक तनावहरूका बावजुद दुवै राष्ट्र चीनको बढ्दो प्रभावलाई रोक्ने साझा सामरिक हित राख्दछन् । क्वाड (Quad) अमेरिका, भारत, जापान, अस्ट्रेलिया), इन्डो–प्यासिफिक इकोनोमिक फ्रेमवर्क (IPEF), र रक्षा सम्झौताहरू जस्तै ( COMCASA, LEMOA, BECA) जस्ता मञ्चहरूमा भारत–अमेरिका सहकार्य कायम छ । नेपालको लागि यसको मतलब यो हो कि अमेरिका भारतलाई दक्षिण एसियामा आफ्नो प्रमुख साझेदारको रूपमा हेर्छ र क्षेत्रीय स्थिरताको लागि भारतको नेतृत्वलाई महत्व दिन्छ । यसले नेपालमा अमेरिकी हितलाई पनि भारतको प्रिज्मबाटै हेर्ने प्रवृत्ति बलियो बनाएको छ ।

भारत–चीनः सहयोग र प्रतिस्पर्धा (Coopetition) भारत र चीनको सम्बन्ध संसारको सबैभन्दा जटिल द्विपक्षीय सम्बन्धहरूमध्ये एक हो । एकातिर, चीन भारतको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो, अर्कोतिर, तिनीहरू सीमामा गम्भीर सैन्य गतिरोध (जस्तै डोकलाम २०१७ र गलवान २०२०) को अनुभव गरिसकेका छन । चीनको पाकिस्तानमा ठूलो लगानी (चीन-पाक इकोनोमिक कोरिडोर  (CPEC), हिन्द महासागरमा ’स्ट्रिङ अफ पल्र्स’ रणनीति, र दक्षिण एसियाली देशहरूमा ऋण राजनीति (Debt–trap Diplomacy) ले भारतको लागि सामरिक चिन्ता बढाएको छ ।

यसको विपरीत, भारतले आफ्नो कूटनीतिक प्रभाव बढाउन, क्षेत्रिय विकल्प जस्तै (IMEC – India–Middle East–Europe Economic Corridor) प्रस्ताव गर्न, र आफ्नो सैन्य क्षमता मजबूत गर्ने प्रयास गर्दैछ । यस coopetition को अवस्थामा, नेपाल जस्तो देश दुवै शक्तिबीचमा फँस्ने जोखिममा छ, यसको साथसाथै आफ्नो सामरिक अवस्थितिको लाभ लिने अवसर पनि पाउने सम्भावना छ ।

चीन–रुसः रणनीतिक निकटता र नेपालमा प्रभाव रुस–युक्रेन युद्ध र रुसमाथि पश्चिमा देशहरूले लगाएका प्रतिबन्धहरूले चीन र रुसलाई अझ नजिक ल्याएको छ । दुवै राष्ट्रहरूले पश्चिमी प्रभाव र नेतृत्वविरुद्ध आफ्नो अवस्थिति मजबूत गरेका छन् । यस साझेदारीले नेपाललाई दुईवटा प्रमुख तरिकाले प्रभाव पार्छ :

(क) वैकल्पिक भू–राजनीतिक ब्लक : यसले अमेरिकाले नेतृत्व गरेको विश्व व्यवस्थाको विकल्प प्रस्तुत गर्छ । नेपालले BRICS, SCO (Shanghai Cooperation Organisation) जस्ता संस्थाहरूमा सहभागिता बढाउने, व्यापार र सुरक्षा सहयोगको लागि वैकल्पिक मञ्चमा सहभागी हुने अवसर दिन्छ ।

(ख) आर्थिक सहयोगमा प्रभावः रुससँगको परम्परागत रूपमा राम्रो सम्बन्ध, र चीनको बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (द्यच्क्ष्) मा सहभागिताले नेपाललाई आवश्यक पूर्वाधार विकास, ऊर्जा सुरक्षा, र व्यापारिक मार्गहरूको लागि वित्तीय सहयोग प्रदान गर्न सक्छ ।

नेपालका चुनौतीहरू

(क) दुई दिग्गज मुलुकको बीचमा फँस्ने जोखिमः नेपालले आफूलाई भारत र चीनको बीचमा फँसिएको अनुभव गर्न सक्छ । कुनै एकपक्षलाई बढी प्राथमिकता दिंदा अर्कोपक्षको असन्तुष्टि र सम्भावित आर्थिक प्रतिबन्ध (जस्तै अनौपचारिक नाकाबन्दी) को जोखिम हुन सक्छ ।

(ख) ऋण सम्बन्धी जोखिमः चीनको BRI अन्तर्गत ठूलो ऋण लिँदा, सार्वभौमिकतामा असर पर्ने, र परियोजनाहरूको व्यावहारिकता र लाभप्रदतामा प्रश्न उठ्न सक्छ । यस मामलामा नेपालले सचेततापूर्वक पाइला चाल्नु पर्ने देखिन्छ ।

(ग) आन्तरिक राजनीतिमा बाह्य हस्तक्षेपः नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा विभिन्न दलहरू विभिन्न बाह्य शक्तिहरूसँग नजिकिएका छन् । यसले देशभित्रै राजनीतिक अस्थिरता र विभाजनलाई बढावा दिन सक्छ ।

(घ) सुरक्षा चिन्ताः चीन र भारतबीचको तनाव नेपाली भूभागबाटै प्रकट हुन सक्छ । दुवैतिरबाट सीमा उल्लंघन, खुफिया गतिविधिहरू बढ्ने, र नेपाललाई सैनिक गठजोडमा धकेल्ने दबाब आउने जोखिम रहन्छ ।

नेपालका अवसरहरू

(क) ट्रान्जिट इकोनोमीको रूपमा विकासः नेपाल चीन र भारतबीचको प्राकृतिक पुल हो । दुवै मुलुकलाई जोड्ने सीमा नै नेपालको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक सम्पत्ति हो । नेपालले आफूलाई दक्षिण एसिया र मध्य एसियाको बीचको व्यापारिक केन्द्र (Trade Hub) को रूपमा विकास गर्न सक्छ ।

(ख) जलविद्युत निर्यातः नेपालमा जलविद्युतको अपार सम्भावना छ । भारत र बङ्गलादेशलाई बिजुली निर्यात गर्ने दीर्घकालीन सम्झौताहरू गर्न सकिन्छ । चीनलाई पनि निर्यात गर्ने सम्भावना छ । यसले नेपाललाई ऊर्जा सुरक्षित देश बनाउँदै राष्ट्रिय आम्दानीको ठूलो स्रोत सिर्जना गर्न सक्छ ।

(ग) नरम शक्ति (Soft Power) र पर्यटनः नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता, सांस्कृतिक विरासत, र एड्भेन्चर टुरिज्मको ठूलो क्षमता छ । शान्ति र स्थिरता कायम रहँदा, नेपाल विश्वभरिका पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्छ ।

(घ) विविधीकरणः नेपालले आफ्नो अर्थतन्त्र, व्यापार, र रक्षा सहयोगलाई विविध बनाएर कुनै एक पक्षमा निर्भर हुने जोखिमलाई कम गर्न सक्छ । अमेरिका, युरोपियन सङ्घ, जापान, र अन्य मुलुकहरूसंगको सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु यसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।

(ङ) भारत-चीन-रुस निकटताको आर्थिक अवसरः भारत, चीन, र रुस बीचको बढ्दो समन्वयले नेपालको लागि अनुपम आर्थिक अवसर सिर्जना गरेको छ । यो निकटता मात्र सामरिक होइन, आर्थिक पनि हो, र नेपालले यसबाट चतुराईपूर्वक लाभ लिन सक्छ ।

(च) व्यापार मार्गको रूपमा विकास (Bridge to Bridge) : नेपालले आफूलाई भारत र चीनबीचको ’ब्रिज’ को रूपमा मात्र हैन, चीन र रुसलाई दक्षिण एसियाको बजारसम्म पुर्याउने ’गेटवे’ को रूपमा पनि स्थापित गर्न सक्छ । चीनको BRI ले सिर्जना गर्न खोजिएको कनेक्टिभिटीलाई भारतको बढ्दो बजार र रुसको प्राकृतिक सम्पदासँग जोड्ने काममा नेपाल एउटा महत्त्वपूर्ण कडी बन्न सक्छ ।

(छ) ऊर्जा सहयोगमा त्रिपक्षीय मोडेलः नेपालले आफ्नो जलविद्युत् विकासमा रुसी तथा चिनियाँ पूँजी र प्रविधि, भारतीय र चिनियाँ बजार, साथै रुसी अनुभव र पुँजी (हाइड्रोपावर र न्युक्लियर इनर्जी) लाई आपसमा जोड्न सक्छ ।

(ज) कृषि र पर्यटनको लागि नयाँ बजारः रुसी बजारका लागि नेपाली कृषि उत्पादन (चिया, कफी, मसला, हर्बल उत्पादन) ले ठूलो सम्भावना बोक्न सक्छ । त्यस्तैगरी, चीन र भारत पछि, रुसबाट पनि पर्यटक ल्याउन नेपालले लक्षित प्रयास गर्न सक्छ ।

(झ) वैकल्पिक भुक्तानी प्रणालीः रुसलाई SWIFT प्रणालीबाट काटिएपछि, उनीहरूले वैकल्पिक भुक्तानी माध्यमहरू खोजिरहेका छन् । चीनले पनि आफ्नो SWIFT (CIPS -Cross–Border Interbank Payment System) लाई बढावा दिँदैछ । नेपालले यस अवसरलाई प्रयोग गरेर, ती देशसंगको व्यापारमा अमेरिकी डलरमा निर्भरता कम गर्न सक्छ ।

यसको लागि नेपालले आफ्नो आन्तरिक पूर्वाधार (सडक, रेल, इन्फर्मेशन टेक्नोलोजी) लाई द्रुत गतिमा विकास गर्नुपर्छ र व्यापारिक नीतिहरूलाई यस्तो बनाउनुपर्छ कि जसले तीनै देशबाट लगानी र व्यापारलाई प्रोत्साहन दिएर राष्ट्रिय हितलाई संरक्षण गर्न सक्छ ।

नेपालले अवलम्बन गर्नुपर्ने रणनीतिक रोडम्याप

भू–राजनीतिक स्तरमाः (क) सन्तुलित तटस्थता (Balanced Neutrality): नेपालले Equidistance को नीतिको सट्टा Equi–Proximity को नीति अपनाउनु पर्छ । अर्थात, कुनै एकसँग टाढा जानुको सट्टा, आवश्यकतानुसार दुवै पक्षसंग बराबरको नजिकको राम्रो सम्बन्ध कायम राख्न सक्नु पर्छ । नेपालले आफ्नो नीतिलाई स्पष्ट रूपमा संचार गर्नुपर्छ कि यसको मित्रता कुनै एकविरुद्ध अर्कोको लागि होइन, बरु क्षेत्रिय शान्ति र विकासको लागि हो ।

(ख) सार्वभौमिकतालाई प्राथमिकताः कुनै पनि बाह्य शक्तिसँगको सम्झौता वा सहयोगमा नेपालको संविधान, कानून, र सार्वभौमिक अखण्डतालाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिइनुपर्छ । ऋण वा सहयोग लिँदा पारदर्शिता र जवाफदेहिता अनिवार्य हुनुपर्छ ।

(ग) कूटनीतिक सक्रियताः नेपालले SAARC, BIMSTEC जस्ता क्षेत्रिय संस्थाहरूलाई बलियो बनाउन प्रयास गर्नुपर्छ । साथै, SCO / BRICS जस्ता बहुपक्षिय मञ्चहरूमा सहभागिताका लागि सतर्कतापूर्वक तर सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

(घ) अमेरिका र यूरोपसंग सम्बन्ध कायमः नेपालले पश्चिमी देशहरू, विशेषगरि अमेरिका र यूरोपियन सङ्घसंगको सम्बन्धलाई विविधीकरणको लागि प्रयोग गर्नुपर्छ । यिनीहरू विकास सहयोग, प्रविधि हस्तान्तरण, र शिक्षा जस्ता क्षेत्रहरूमा महत्त्वपूर्ण साझेदार हुन सक्छन् ।

आर्थिक विकासमा साझेदारीः (क) पूर्वाधार विकासमा स्मार्ट सहयोगः BRI जस्ता परियोजनाहरूमा सहभागिता गर्दा पनि, नेपालले आफ्ना प्राथमिकताहरू स्पष्ट राख्नुपर्छ । रेल्वे, सडक, ऊर्जा, आइटी इन्फ्रास्ट्रक्चर जस्ता प्रोजेक्टहरूलाई प्राथमिकता दिईनुपर्छ, तर यी परियोजनाहरू नेपाली श्रमशक्ति, सामग्री, र प्राविधिकी प्रयोग गरेर, नेपाली कानुनअनुसार निर्माण हुनुपर्छ ।

(ख) जलविद्युतलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताः जलविद्युत् विकासलाई युद्धस्तरको प्राथमिकता दिईनुपर्छ । भारत र बंगलादेशलाई बिजुली निर्यात गर्ने दीर्घकालीन सम्झौताहरू गर्नुपर्छ ।

(ग) कृषि र पर्यटनलाई आधुनिकीकरणः आन्तरिक खाद्य सुरक्षा कायम गर्न कृषि क्षेत्रलाई आधुनिकीकरण गर्नुपर्छ । त्यस्तै गरी, High-Value, Low-Volume पर्यटनलाई लक्षित गर्दै, पर्यटनलाई विविधीकरण गर्नुपर्छ ।

(घ) निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहनः विदेशी लगानीलाई आकर्षित गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । स्टार्टअप संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ, जसले नेपाली युवाहरूको लागि रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ ।

आन्तरिक सुरक्षा

(क) सुरक्षा बलहरूको क्षमता वृद्धिः नेपालले आफ्नो सुरक्षा बलहरूको क्षमता निर्माणको लागि विविध स्रोतहरूबाट सहयोग लिनुपर्छ । यसको अर्थ केवल हतियार खरिद होइन, बरु प्रशिक्षण, विपद व्यवस्थापन, खुफिया साझेदारी, र आधुनिक प्रविधिमा पहुँच हो ।

(ख) सीमा व्यवस्थापनः भारत र चीन दुवैसंग सीमा व्यवस्थापनमा सहयोग बढाउनुपर्छ । सीमा नक्सा, नाका व्यवस्थापन, र अनधिकृत व्यापार नियन्त्रण जस्ता विषयहरूमा निरन्तर वार्ता कायम राख्नुपर्छ ।

(ग) आन्तरिक एकताः नेपालको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा चुनौती आन्तरिक अस्थिरता हो । राजनीतिक दलहरूले राष्ट्रिय हितलाई व्यक्तिगत वा दलीय हितभन्दा माथि राखेमा मात्रै नेपाल बाह्य दबाबहरूविरुद्ध दृढतापूर्वक उभिन सक्छ ।

(घ) सक्रिय गुटनिरपेक्षताको आवश्यकताः अहिलेको भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको युगमा, नेपालले निष्क्रिय गुटनिरपेक्षताको सट्टा सक्रिय गुटनिरपेक्षता अपनाउनु आवश्यक छ ।

निष्कर्ष

नेपालले आफूलाई शक्तिशाली राष्ट्रहरूको खेल मैदान बनाउने होइन, बरु एउटा सक्रिय र सजग खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ । यसको अर्थ हो-सबैसंग मैत्री, कसैप्रति शत्रुता नराख्ने, तर आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्न कुनै पनि कूटनीतिक, आर्थिक, र सुरक्षा उपायबाट पनि नहच्किने । भारत, चीन, अमेरिका, र रुससंगको सम्बन्ध कस्तो रहन्छ भन्ने कुराले नै नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थितिलाई अभिशापको सट्टा वरदानमा परिणत गर्न सक्छ की सक्दैन भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ । नेपालले आफ्नो आन्तरिक शक्ति (आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक) लाई बलियो बनाएर मात्रै बाह्य शक्तिहरूको बीचमा आत्मविश्वासपूर्ण रूपमा उभिन सक्नेछ र एक समृद्ध, स्वावलम्बी, र तटस्थ राष्ट्रको रूपमा विश्व मानचित्रमा आफ्नो स्थान कायम गर्न सक्नेछ ।