– नवराज पथिक-

मानव सभ्यताको विकासलाई बुझ्न पुस्तागत विभाजन अत्यन्त उपयोगी मानिन्छ। प्रत्येक पुस्ता आफ्नो समय, राजनीतिक परिस्थिति, युद्ध, प्रविधि र संस्कृतिको प्रभावले आकार लिन्छ। त्यसैले एकै परिवारका फरक उमेरका सदस्यहरूबीच पनि जीवनशैली, सोच र मूल्यमा ठूला भिन्नता पाइन्छ।

पुस्ताहरूको अध्ययनलाई पश्चिमी समाजशास्त्रीहरूले व्यवस्थित रूपमा अघि बढाएका हुन्। अहिले विश्वमै प्रचलित वर्गीकरणअनुसार सल्ट जेनेरेसनदेखि लिएर जेनेरेसन बेटासम्मका विभिन्न पुस्ता परिभाषित भएका छन्।

यीमध्ये अहिले सबैभन्दा बढी चर्चा पाएको पुस्ता भनेको जेनेरेसन जेड हो  । जसले अहिलेकाे राजनीति, अर्थतन्त्र, प्रविधि र संस्कृति सबै क्षेत्रमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।

सल्ट जेनेरेसन (सन् १८८३–१९००)

सल्ट जेनेरेसन पहिलो विश्वयुद्धको विनाशकारी छायाँमा हुर्किएको पुस्ता थियो। उनीहरूको जीवन निराशा र अनिश्चितताले भरिएको थियो।

साे पुस्ताकाे साहित्य र कलामा यही पीडा प्रतिबिम्बित भयो। नेपालमा यो समय औपनिवेशिक भारतको छिमेकी प्रभाव र राणाशासनको कठोर नियन्त्रणबीचको कठिन अवस्था थियो।

ग्रेटेस्ट जेनेरेसन (सन् १९०१–१९२७)

दोस्रो विश्वयुद्धमा प्रत्यक्ष सहभागी यो पुस्ताले त्याग, राष्ट्रप्रेम र सामूहिक पुनर्निर्माणको भावना बोकेको थियो। यसलाई नै ग्रेटेस्ट भनियो। नेपालमा यस पुस्ता प्रजातन्त्रको पहिलो आन्दोलनतिर अग्रसर भएको पाइन्छ।

साइलेन्ट जेनेरेसन (सन् १९२८–१९४५)

साइलेन्ट जेनेरेसन युद्धपछिको स्थिरता र मौनतामा हुर्कियो। उनीहरू अनुशासित, मेहनती र परिवारमुखी भए।

नेपालको सन्दर्भमा यो पुस्ता पञ्चायती शासनमा सामेल हुने वा त्यसविरुद्ध आवाज उठाउने जटिल विकल्पसँग जुधिरहेको पुस्ता थियो।

बेबी बुमर्स (सन् १९४६–१९६४)

युद्धपछि जन्मदर बढेकाले यस पुस्तालाई बेबी बुमर्स भनियो। उनीहरूले आधुनिक जीवनशैली, उपभोक्तावाद र नागरिक अधिकार आन्दोलनलाई अघि बढाए।

नेपालको राजनीतिमा यो पुस्ता प्रत्यक्ष सक्रिय रह्यो, प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनादेखि जनआन्दोलनसम्मको संघर्षमा उनीहरू अग्रभागमा थिए।

मिलेनियल्स (सन् १९८१–१९९६)

मिलेनियल्सले विश्वव्यापीकरण र प्रविधि दुवैको उदय अनुभव गरे। उनीहरू इन्टरनेटका पहिलो प्रयोगकर्ता भए।

नेपालमा पनि यही पुस्ताले मोबाइल फोन, इन्टरनेट र खुला विश्वसँग पहिलो सम्पर्क स्थापित गर्‍यो। राजनीतिक रूपमा उनीहरूले माओवादीकाे सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसपछिको संक्रमणकालीन राजनीतिलाई प्रत्यक्ष अनुभव गरे।

जेनेरेसन जेड (सन् १९९७–२०१२)

जेनेरेसन जेड अहिलेको निर्णायक पुस्ता हो। उनीहरू जन्मिदेखि नै इन्टरनेट, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालसँग परिचित भएका कारण ‘डिजिटल नेटिभ’ भनेर चिनिन्छन्। उनीहरू विश्वका कुनै पनि घटनाबारे तत्काल जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन्।

यो पुस्ताको जीवनशैली, चेतना र मूल्य अघिल्ला पुस्ताभन्दा स्पष्ट रूपमा फरक छ। उनीहरू छोटो, छरितो र सीधा संवादलाई प्राथमिकता दिन्छन्। राजनीतिक रूपमा लामाे प्रतिक्षा गर्न तयार छैनन् । तत्काल लाभ हुनुपर्छ भन्ने धारणा उनीहरुकाे छ। उनीहरुमा तत्काल लाभ र विद्राेही भाव छ ।

राजनीतिक प्रभाव

नेपालकाे राजनीतिमा जेनेरेसन जेडको ठूलो भूमिका देखिन थालेको छ। याे जेनरेसन अहिलेकाे युवा जेनरेसन भएकाेले राजनीतीमा उनीहरुकाे निर्णायक भूमिका हुन्छ ।  सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय यो पुस्ता पुराना दलहरूको संगठनात्मक बललाई चुनौती दिँदै नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको बीजाराेपणकाे प्रयत्नमा छ । याे पुस्तालाई आफ्नाे राजनीतिका मुख्य धारमा ल्याउनु पुराना र ठुला दलकाे लागि अवसर र चुनाैती दुबै बनेर आएकाे छ ।

सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव

सामाजिक रूपमा याे पुस्ता उदार र खुल्ला छ । लैङ्गिक समानता, अल्पसंख्यक अधिकार, वातावरणीय संरक्षण जस्ता विषयमा याे चासो राख्छ। नेपालका शहरहरूमा प्लास्टिक कम गर्ने अभियानदेखि लिएर मानसिक स्वास्थ्यबारे सचेतना फैलाउने काममा यो पुस्ताको सक्रियता छ।

सांस्कृतिक रूपमा पनि उनीहरूको रुचि फरक छ। छोटो भिडियो, डिजिटल कला, हिप–हप र र्याप सङ्गीत उनीहरूको पहिचान बनेको छ। यही कारण नेपाली सांगीतिक क्षेत्रमा नयाँ पुस्ताका कलाकारहरू तीव्र गतिमा लोकप्रिय भइरहेका छन्।

आर्थिक प्रभाव

आर्थिक रूपमा जेनेरेसन जेड स्वरोजगार र उद्यमशीलतामा आकर्षित छन्। परम्परागत सरकारी जागिर वा वैदेशिक रोजगारीमा मात्र सीमित नभई उनीहरूले स्टार्टअप, अनलाइन व्यापार, फ्रीलान्सिङमा भविष्य खोजिरहेका छन्। नेपालमा इ–कमर्स, डिजिटल मार्केटिङ र युट्युबिङमा युवाको चासो बढ्नु यही पुस्ताको योगदान हो।

अहिले युट्युब, इन्स्टाग्राम वा टिकटोकबाट कमाइ गर्ने युवाको संख्या बढ्दो छ। अनलाइन बिजनेस, ई–कमर्स, फ्रीलान्सिङ र स्टार्टअपमा उनीहरूको चासो उल्लेखनीय छ। याे पुस्तामा परम्परागत सरकारी जागिर वा वैदेशिक रोजगारीमा मात्रै निर्भर नरही, आफ्नै सीप र सिर्जनशीलताबाट आम्दानी गर्ने बाटो रोज्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

जेड पुस्ताको सोच ‘वैश्विक’ छ। उनीहरूले नेपाल मात्रै होइन, विश्वका घटनामा प्रत्यक्ष संलग्न हुने गर्छन्।कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल उपकरणको प्रयोगमा उनीहरूको सहजता भविष्यको श्रम बजारमा निर्णायक हुनेछ।

प्रविधि र विचारमा प्रभाव

यो पुस्ताको सोच ‘वैश्विक’ छ। उनीहरूले नेपाल मात्रै होइन, विश्वका घटनालाई नजिकबाट अनुभव गर्छन्। यही कारण उनीहरू जलवायु संकट वा कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता विषयमा पनि सजग छन्।

जेनेरेसन अल्फा (सन् २०१३–२०२५)

अहिलेको बालबालिका जेनेरेसन अल्फा हुन्। उनीहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता, भर्चुअल वास्तविकता र रोबोटिक्ससहितको युगमा हुर्किरहेका छन्। शिक्षा प्रणाली नै डिजिटल हुँदै गएको छ।

जेनेरेसन बेटा (सन् २०२५ पछि)

जेनेरेसन बेटा अझै जन्मिँदैछ। यो पुस्ता जलवायु संकट, स्रोतको कमी र प्रविधि–मानव सहजीवनबीच हुर्किनेछ। उनीहरूको जीवनशैली अहिले अनुमान गर्न कठिन भए पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ता नै आधार हुने निश्चित छ।

पुस्ताबीचको अन्तरसम्बन्ध

प्रत्येक पुस्ताले अर्को पुस्तामा प्रभाव पारेको छ। मिलेनियल्सले प्रविधि भित्र्याए भने जेडले त्यसलाई जीवनशैलीकै अङ्ग बनाए। अल्फा र बेटा पुस्ताले यसलाई अझै उचाल्नेछन्।

निष्कर्ष

पुस्ताहरूको अध्ययनले हामीलाई समाजको रूपान्तरण बुझ्न मद्दत गर्छ। अहिलेको विश्वमा जेनेरेसन जेड विशेष प्रभावकारी पुस्ता हो। नेपालमा उनीहरूले पुरानो राजनीतिक संस्कृतिलाई चुनौती दिँदै नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न चाहन्छन्।

सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र प्रविधिगत सबै क्षेत्रमा यो पुस्ताको छाप छ। आगामी पुस्ता अल्फा र बेटा अझ प्राविधिक हुनेछन् तर तिनको आधारभूत बाटो भने जेडले नै तयार पार्नेछ। त्यसैले आजको नेपालको भविष्य बुझ्न जेनेरेसन जेडको सोच, व्यवहार र प्रभावलाई गहिराइमा अध्ययन गर्नु अपरिहार्य बनेको छ।