• नवराज पथिक

काठमाडौं, भदौ ४। सामाजिक सेवाबाट सार्वजनिक जीवनको यात्रा सुरु गरेर स्थानीय तहको नेतृत्व, प्रदेशसभा सदस्य र प्रदेश सरकारको स्वास्थ्य मन्त्री हुँदै किरण थापा मगर अब वाग्मती प्रदेशको मुख्यमन्त्री बन्नुभएको छ। उहाँले आज साँझ ४ बजेपछि मुख्यमन्त्री पदको शपथ लिने तयारी छ।

मुख्यमन्त्रीमा थापा मगरको आगमनलाई केवल सत्ता समीकरणको परिणामका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा उहाँले लामो समयदेखि निर्माण गर्दै आउनुभएको सामाजिक र राजनीतिक यात्राको निरन्तरताका रूपमा हेर्नुपर्ने उहाँ निकटहरूको भनाइ छ। स्थानीय तहमा जनताको घरदैलोमा पुगेर काम गर्ने जनप्रतिनिधिका रूपमा बनाएको छवि, प्रदेशसभा सदस्यका रूपमा निर्वाह गरेको भूमिका र स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा देखाएको सक्रियता उहाँको राजनीतिक यात्राका महत्वपूर्ण आधार बनेका छन्।

नेकपा एमालेले उहाँलाई वाग्मती प्रदेशको मुख्यमन्त्रीका रूपमा अघि सार्दा उहाँको कार्यसम्पादन र समन्वयकारी शैलीलाई प्रमुख आधार बनाएको थियो। एमाले संसदीय दलले मुख्यमन्त्रीका लागि थापालाई अघि सार्ने निर्णय गरेपछि उहाँले बहुमत सांसदको समर्थनसहित प्रदेश प्रमुखसमक्ष दाबी पेस गर्नुभएको हो।

तर, थापाको राजनीतिक यात्राको कथा मुख्यमन्त्रीको उम्मेदवार बनेपछि मात्र सुरु भएको होइन। यो यात्रा स्थानीय समाजका साना–साना समस्यासँग जोडिएर काम गर्दागर्दै प्रदेश सरकारको नेतृत्वसम्म आइपुगेको हो।

सामाजिक सेवाबाट सुरु भएको यात्रा

भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिका–८, सिपाडोलमा सामाजिक, धार्मिक, शैक्षिक तथा मानवीय गतिविधिमा लामो समय सक्रिय रहेर थापाले सार्वजनिक जीवनको आधार निर्माण गर्नुभएको थियो।

राजनीतिभन्दा पहिले नै सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय उहाँले समुदायका समस्या नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाउनुभयो। सामाजिक संस्थामा काम गर्दा विपद्मा परेका नागरिक, आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, स्वास्थ्य उपचारको समस्या भोगिरहेका मानिस र शिक्षाबाट वञ्चित बालबालिकासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहनुभयो।

डोलेश्वर महादेव मन्दिर संरक्षण समितिमा सचिव, उपाध्यक्ष हुँदै कार्यवाहक अध्यक्षसम्मको जिम्मेवारी सम्हाल्दा उहाँले धार्मिक पर्यटन, मन्दिर संरक्षण र पूर्वाधार विकासमा विशेष चासो दिनुभएको थियो। उहाँकै सक्रियताका क्रममा डोलेश्वरको धार्मिक तथा पर्यटकीय सम्भावनालाई व्यापक रूपमा प्रचार गर्न र पूर्वाधार विकासमा जोड दिन महत्वपूर्ण काम भएको बताइन्छ।

आज डोलेश्वर भक्तपुरको मात्र नभई देश विदेशका हिन्दु तथा बौद्ध धर्मावलम्बीको आकर्षणको केन्द्रका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। पशुपतिनाथ दर्शनका लागि आउने स्वदेशी तथा विदेशी तीर्थयात्रीलाई डोलेश्वरसम्म पुर्‍याउने वातावरण निर्माण हुनुमा विगतका संरक्षण र प्रवर्द्धनका प्रयासको योगदान रहेको छ।

रेडक्रसदेखि विपद् व्यवस्थापनसम्म

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी भक्तपुरसँगको लामो आबद्धताले पनि थापाको सामाजिक यात्रालाई बलियो बनायो। रक्तदान, विपद् व्यवस्थापन, राहत वितरण, स्वास्थ्य सचेतना तथा मानवीय सेवाका विभिन्न गतिविधिमा उहाँ लामो समय सक्रिय रहनुभयो।

२०७२ सालको विनाशकारी भूकम्प होस् वा त्यसपछिको कोरोना महामारी, विपद्को समयमा उहाँ समुदायमै पुगेर काम गर्ने व्यक्तिका रूपमा देखिनुभयो। भूकम्पपछि राहत तथा पुनःस्थापनाका काममा सक्रिय रहनुभएका थापाले कोरोना महामारीका क्रममा निःशुल्क पीसीआर परीक्षण, अक्सिजन व्यवस्थापन, स्वास्थ्य सामग्री वितरण, संक्रमितको उद्धार तथा अस्पतालसम्म पुर्‍याउने काममा समेत भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो।

यही सामाजिक कामको निरन्तरताले उहाँलाई राजनीतिमा प्रवेश गर्दा अपरिचित अनुहार बन्न दिएन। राजनीति उहाँका लागि सामाजिक सेवाको अर्को माध्यम बन्न पुग्यो।

वडा अध्यक्ष बनेपछि देखिएको फरक शैली

सामाजिक सेवाबाट राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि थापा सूर्यविनायक नगरपालिका–८ को वडा अध्यक्ष बन्नुभयो। स्थानीय तहको नेतृत्व उहाँका लागि जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिएर काम गर्ने अर्को अवसर बन्यो।

वडा अध्यक्षका रूपमा उहाँले कार्यालयमा बसेर मात्र सेवा दिनेभन्दा नागरिकको घरदैलोमा पुगेर समस्या बुझ्ने शैलीलाई प्राथमिकता दिनुभयो। विकासका योजना कागजमा बनाउनेभन्दा स्थानीयको आवश्यकता पहिचान गरेर अघि बढ्नुपर्ने मान्यता उहाँले व्यवहारमै देखाउने प्रयास गर्नुभयो।

वडा अध्यक्ष हुँदै प्रदेशको स्वास्थ्य मन्त्री र अब मुख्यमन्त्री–किरण थापा मगरका लागि अबको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पदमा पुग्नु होइन, पदमा पुगेर छोटो समयमा के देखिने परिवर्तन गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउनु हुनेछ। वाग्मती प्रदेशका नागरिकले अब उहाँको विगतको कार्यसम्पादनलाई मुख्यमन्त्रीका रूपमा परिणाममा देख्न खोज्नेछन्।

वडा अध्यक्षको कार्यकालमा देखिएको यही सक्रियताले उहाँलाई प्रदेश राजनीतिमा प्रवेश गर्ने आधार बनायो। २०७९ सालको प्रदेशसभा निर्वाचनमा भक्तपुर निर्वाचन क्षेत्र नं. २ (क) बाट निर्वाचित भएपछि उहाँ प्रदेशसभामा पुग्नुभयो।

त्यसपछि उहाँका लागि काम गर्ने भूगोल वडा र नगरपालिकाबाट विस्तार भएर सम्पूर्ण वाग्मती प्रदेश बन्यो।

स्वास्थ्य मन्त्रालयको जिम्मेवारी र सक्रिय कार्यशैली

प्रदेशसभा सदस्य बनेपछि थापाले वाग्मती प्रदेश सरकारमा स्वास्थ्य मन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। यही जिम्मेवारी उहाँको राजनीतिक यात्रामा महत्वपूर्ण मोड बन्यो।

स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा उहाँले मन्त्रालयको कामलाई फाइल र बैठकमा मात्र सीमित नराखी प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा पुगेर स्वास्थ्य संस्थाको अवस्था बुझ्ने प्रयास गर्नुभयो। उहाँका लागि स्वास्थ्य मन्त्रालय सञ्चालन गर्नुको अर्थ मन्त्रालयमा बसेर निर्णय गर्नु मात्र थिएन, ती निर्णयको प्रभाव गाउँसम्म पुगेको छ कि छैन भनेर हेर्नु पनि थियो।

रामेछापको उमाकुण्डका दुर्गम बस्तीदेखि धादिङ र नुवाकोटका ग्रामीण भूभागसम्म उहाँ पुग्नुभयो। सिन्धुलीका स्थानीय तहले सञ्चालन गरेका अस्पतालमा उपकरण तथा सेवा विस्तारका विषयमा पहल गर्नुभयो। चितवन र नुवाकोटका आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सालयमा सेवा विस्तारका लागि स्रोतसाधन जुटाउने प्रयास गर्नुभयो। प्रदेशका सबै जिल्लमा पुगेर त्यहाँकाे समस्या बुझ्ने प्रयास गर्नुभयाे । 

हेटौँडामा मेडिकल डाक्टर पढाउने कलेज स्थापना गर्ने विषयदेखि भक्तपुर अस्पताललाई नमुना अस्पताल बनाउने प्रयाससम्म उहाँको कार्यकालमा विभिन्न पहल अघि बढे।

स्वास्थ्य क्षेत्रका समस्या बुझ्न उहाँले स्थानीय सरकारका प्रतिनिधि, स्वास्थ्यकर्मी र अस्पताल प्रशासनसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने शैली अपनाउनुभयो। स्थानीय तहले सञ्चालन गरेका स्वास्थ्य संस्थामा देखिएका समस्या सुन्ने र प्रदेश सरकारबाट समाधान गर्न सकिने विषयमा तत्काल पहल गर्ने उहाँको कार्यशैलीका कारण स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा उहाँको सक्रियता चर्चामा रह्यो।

प्रविधिदेखि विशेषज्ञ सेवासम्म

थापाको स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा कार्यकालमा स्वास्थ्य क्षेत्रको प्रविधि र सेवा विस्तारलाई पनि प्राथमिकता दिइएको थियो।

स्वास्थ्य संस्था दर्ता तथा नवीकरणलाई डिजिटल प्रणालीमार्फत सञ्चालन गर्ने, स्वास्थ्य सेवामा प्रविधिको प्रयोग बढाउने, विशेषज्ञ सेवा दुर्गम क्षेत्रसम्म पुर्‍याउने, जिल्ला अस्पतालको क्षमता विस्तार गर्ने तथा स्वास्थ्य पूर्वाधार सुधार गर्ने काममा उहाँले जोड दिनुभयो।

विपन्न नागरिकका लागि उपचार सहायता, क्यान्सर बिरामीका लागि आर्थिक सहयोग, विशेषज्ञ स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन, अस्पतालमा उपकरण थप, जनशक्ति व्यवस्थापन र सेवा विस्तारका कार्यक्रम अघि बढाइए।

भक्तपुर अस्पतालमा अत्याधुनिक स्वास्थ्य सेवा विस्तारको तयारी, जिल्ला अस्पतालहरूको स्तरोन्नति तथा मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा चिकित्सा शिक्षाको विस्तारका लागि गरिएको पहललाई उहाँको कार्यकालका महत्वपूर्ण प्रयासका रूपमा लिइन्छ।

आयुर्वेद तथा वैकल्पिक उपचार प्रणालीलाई पनि प्रदेशको स्वास्थ्य नीतिको हिस्सा बनाउँदै प्रदेशका विभिन्न आयुर्वेद चिकित्सालयमा सेवा विस्तार गर्ने प्रयास गरिएको थियो।

यी सबै काम एकैपटक पूरा भएका होइनन्। कतिपय योजना सफल भए, कतिपय अझै कार्यान्वयनको चरणमा छन्। बजेटको अभाव, प्रशासनिक प्रक्रिया र संघीय निकायसँगको समन्वयका समस्या पनि थिए। तर, थापाको कार्यशैलीमा एउटा कुरा निरन्तर देखियो–समस्या आएपछि पछि हट्नेभन्दा समाधानको बाटो खोज्ने।

‘टेबुलमा बसेर भूगोल बुझिँदैन’

थापाको कार्यशैलीको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता नै स्थलगत अवलोकनलाई दिइएको प्राथमिकता हो। ‘टेबुलमा बसेर भूगोल बुझिँदैन’ भन्ने मान्यता राख्ने उहाँ मन्त्री बनेपछि वाग्मती प्रदेशका विभिन्न दुर्गम क्षेत्रमा पुग्नुभयो। स्वास्थ्य संस्थाको भवन हेर्न मात्र होइन, त्यहाँ सेवा लिन आउने नागरिकसँग समेत कुराकानी गर्नुभयो।

कुनै ठाउँमा चिकित्सकको अभाव थियो, कतै उपकरण थिएनन्। कतै भवन थियो तर सेवा थिएन। कतै उपकरण थिए तर जनशक्ति थिएन। यस्ता समस्या पहिचान गरेर प्रदेश सरकारको स्रोतअनुसार समाधान खोज्ने उहाँको प्रयास रह्यो।

कहिले अस्पतालका लागि उपकरण बोकेर स्थानीय तहमा पुग्नुभयो, कहिले स्वास्थ्यकर्मी र स्थानीय जनप्रतिनिधिसँगै बसेर समस्या समाधानको बाटो खोज्नुभयो।

यसरी मन्त्रीको कार्यकक्षबाट बाहिर निस्किएर गाउँ–गाउँ पुग्ने शैलीले उहाँलाई प्रदेशका धेरै स्थानीय तह र स्वास्थ्य संस्थासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध बनाउन सहयोग गर्‍यो।

कार्यसम्पादनले बनाएको राजनीतिक उचाइ

एमालेभित्र थापालाई मुख्यमन्त्रीका रूपमा अघि सार्दा उहाँको सबैभन्दा बलियो पक्ष यही कार्यसम्पादन भएको नेताहरूको बुझाइ छ।

सरकार सञ्चालनमा केवल राजनीतिक समीकरण पर्याप्त हुँदैन। प्रशासनिक संयन्त्रलाई परिचालन गर्ने, कर्मचारीसँग समन्वय गर्ने, स्थानीय तहसँग सहकार्य गर्ने, सत्ता साझेदार दलसँग संवाद गर्ने र निर्णयलाई कार्यान्वयनमा लैजाने क्षमता आवश्यक पर्छ।

थापाले स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा यी पक्षमा काम गर्ने अवसर पाउनुभयो। मन्त्रालय, कर्मचारी, स्थानीय तह र सरोकारवालाबीच समन्वय गर्दै परिणाम निकाल्ने उहाँको शैलीले पार्टीभित्र उहाँको राजनीतिक उचाइ बढाएको बताइन्छ।

एमालेभित्र उहाँलाई विवादभन्दा संवाद, भाषणभन्दा काम र निर्णयभन्दा कार्यान्वयनलाई प्राथमिकता दिने नेताका रूपमा हेरिएको छ। यही कारण मुख्यमन्त्रीका लागि उहाँको नाम अघि सारिँदा पार्टीभित्र उल्लेखनीय समर्थन जुटेको थियो।

वाग्मती प्रदेशको नयाँ सरकार गठनका लागि थापाले बहुमतको दाबी पेस गर्दा एमाले र नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका सांसदहरूको समर्थनसँगै राप्रपा सांसदहरूको समर्थन पनि दाबीमा समावेश गरिएको थियो। यद्यपि राप्रपाको केन्द्रीय नेतृत्वले उक्त समर्थनप्रति असहमति जनाएको विषय पनि सार्वजनिक भएको छ।

यसले सरकार गठनको राजनीतिक अंकगणितसँगै आगामी दिनमा थापाले सत्ता साझेदार र अन्य दलहरूसँग कसरी समन्वय गर्नुहुन्छ भन्ने विषयलाई पनि महत्वपूर्ण बनाएको छ।

मुख्यमन्त्रीका रूपमा अब नयाँ परीक्षा

स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा काम गर्नु र मुख्यमन्त्रीका रूपमा सम्पूर्ण प्रदेश सरकार सञ्चालन गर्नु फरक जिम्मेवारी हो। अब थापाको अगाडि एउटा मन्त्रालय होइन, सम्पूर्ण वाग्मती प्रदेश छ। स्वास्थ्यसँगै शिक्षा, कृषि, उद्योग, पर्यटन, पूर्वाधार, रोजगारी, वातावरण, सुशासन र प्रदेश–स्थानीय तहबीचको समन्वय उहाँको जिम्मेवारीभित्र पर्नेछ।

त्यसमाथि उहाँले लामो कार्यकाल पाउने अवस्था छैन। राजनीतिक समीकरणका कारण छोटो समयका लागि सरकारको नेतृत्व गर्ने परिस्थितिमा उहाँका अगाडि समयसँगै परिणाम देखाउने दबाब हुनेछ। ढिलाेमा पनि आउने बैशाख महिनामा प्रदेश सभाकाे निर्वाचन हुन्छ । त्यर अगाडि उहाँले आफ्नाे कार्यदक्षता देखाउनु पर्ने छ । 

अझ महत्वपूर्ण कुरा, पछिल्लो समय प्रदेश संरचनाको औचित्यमाथि नै प्रश्न उठ्ने गरेको छ। संघीयता कार्यान्वयनको एउटा महत्वपूर्ण तहका रूपमा प्रदेश सरकारले जनताको दैनिक जीवनमा के परिवर्तन ल्याउन सक्छ भन्ने प्रश्न निरन्तर उठिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा थापाका लागि मुख्यमन्त्रीको जिम्मेवारी केवल सरकार चलाउने अवसर होइन, प्रदेश सरकारको आवश्यकता र क्षमतालाई व्यवहारबाट प्रमाणित गर्ने अवसर पनि हो।

छोटो समयमा देखिने कामको चुनौती

अबको आठ–नौ महिनामा थापाले ठूला र दीर्घकालीन योजना घोषणा गरेर मात्र पुग्ने अवस्था छैन। नागरिकले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेछ।

प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय सुधार्ने, अधुरा आयोजना अघि बढाउने, सेवा प्रवाहलाई सरल बनाउने, स्वास्थ्य तथा शिक्षाका क्षेत्रमा देखिने सुधार ल्याउने, रोजगारी र उत्पादनसँग जोडिने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिने तथा प्रदेश सरकारप्रतिको नागरिक विश्वास बढाउने काम उहाँका लागि महत्वपूर्ण हुनेछन्।

स्वास्थ्य मन्त्री हुँदा गाउँमा पुगेर समस्या सुन्ने उहाँको शैली मुख्यमन्त्रीका रूपमा पनि कायम रहन्छ कि रहँदैन भन्ने पनि परीक्षा हुनेछ।

विगतमा सीमित बजेट र साधनस्रोतका बीच काम गर्नुपरेको अनुभव अब उहाँलाई प्रदेश सरकार सञ्चालनमा उपयोगी हुन सक्छ। अर्थ मन्त्रालयबाट बजेट नआउने, प्रशासनिक प्रक्रियाले काम रोक्ने वा संघीय तहसँग समन्वयमा समस्या आउने अवस्था आउँदा त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने क्षमता पनि उहाँका लागि महत्वपूर्ण हुनेछ।

भुइँबाट उठेको नेतृत्वको अवसर

किरण थापा मगरको राजनीतिक यात्रालाई हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ–उहाँको उकालो यात्रा एकैपटक भएको होइन।

सामाजिक सेवाबाट सुरु भएको यात्रा डोलेश्वरको संरक्षण र प्रवर्द्धन हुँदै रेडक्रसको मानवीय सेवामा पुग्यो। त्यहाँबाट वडा अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हाल्दै स्थानीय नागरिकसँग प्रत्यक्ष काम गर्ने अवसर मिल्यो। प्रदेशसभा सदस्यका रूपमा नीति निर्माणको तहमा पुग्नुभयो। स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा प्रदेश सरकार सञ्चालनको अनुभव लिनुभयो र अहिले मुख्यमन्त्रीको जिम्मेवारीमा पुग्नुभएको छ।

यस अर्थमा थापा मगरको मुख्यमन्त्री यात्रा पदको मात्र यात्रा होइन, जिम्मेवारी विस्तारको यात्रा हो। अब भने विगतमा आफूले काम गरेर बनाएको छविलाई प्रदेश सरकारको समग्र परिणाममा रूपान्तरण गर्ने चुनौती उहाँसामु छ।

समय छोटो छ। राजनीतिक चुनौती धेरै छन्। प्रदेश सरकारप्रति नागरिकको अपेक्षा ठूलो छ। तर, जनताको बीचमा पुगेर समस्या बुझ्ने र समाधानका लागि निरन्तर लागिरहने आफ्नो पुरानो शैलीलाई प्रदेशको नेतृत्वमा पनि कायम राख्न सके थापाका लागि यो छोटो कार्यकाल महत्वपूर्ण राजनीतिक अवसर बन्न सक्छ।

वडा अध्यक्ष हुँदै प्रदेशको स्वास्थ्य मन्त्री र अब मुख्यमन्त्री–किरण थापा मगरका लागि अबको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पदमा पुग्नु होइन, पदमा पुगेर छोटो समयमा के देखिने परिवर्तन गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउनु हुनेछ। वाग्मती प्रदेशका नागरिकले अब उहाँको विगतको कार्यसम्पादनलाई मुख्यमन्त्रीका रूपमा परिणाममा देख्न खोज्नेछन्।